Gospodarka światowa na rozdrożu: interwencjonizm kontra wolny rynek w erze przemian geopolitycznych

GLOBALIZACJA W EPOCE VUCA – DIAGNOZA PROF. DARIUSZA K. ROSATIEGO

Jednym z głównych czynników napędzających wcześniejszą fazę „globalizacji na sterydach” był szybki wzrost potęgi gospodarczej Chin. Wyraźnie ilustrują to dane dotyczące udziału tego państwa w światowym handlu – zwiększył się on z 2% w 1950 r. do 14% w 2025 r. Po 2008 r., w związku z serią kryzysów – migracyjnym, zadłużeniowym i innymi – oraz erozją postzimnowojennego ładu międzynarodowego, tempo globalizacji zaczęło wyhamowywać. Tendencje te uległy dalszemu wzmocnieniu po 2015 r. Profesor wskazał tu m.in. na: zerwanie globalnych łańcuchów dostaw, rosnącą liczbę cyberataków możliwych dzięki rozwojowi nowych technik, narastającą niechęć wobec korporacji transnarodowych, agresywną politykę Rosji oraz politykę MAGA (Make America Great Again – Uczyńmy Amerykę znów wielką) w Stanach Zjednoczonych. Czynniki te przyczyniły się do spowolnienia – jak to ujął – „turboglobalizacji”.

Prof. Rosati zaprezentował również nowy układ sił w środowisku międzynarodowym – odpowiadający realiom epoki VUCA [Volatility (zmienność), Uncertainty (niepewność), Complexity (złożoność), Ambiguity (niejednoznaczność)] – określając go mianem „nowego nieładu” międzynarodowego. W tym kontekście szczególne znaczenie przypisał polityce Chin i Stanów Zjednoczonych oraz ponownemu zwrotowi ku Realpolitik. Jednocześnie zwrócił uwagę, że choć dynamika globalizacji wyraźnie słabnie, to – parafrazując słowa Marka Twaina – „pogłoski o śmierci globalizacji są mocno przesadzone”.

W ocenie profesora współczesna globalizacja przechodzi zmianę paradygmatu: nie opiera się już głównie na poszukiwaniu możliwości redukcji kosztów, lecz na dążeniu do zwiększenia bezpieczeństwa dostaw. Jest to jednak paradygmat niestabilny, obarczony wysokimi kosztami postępującej fragmentacji geoekonomicznej – przejawiającej się m.in. wzrostem liczby nowych barier handlowych. Prowadzi to do nasilania konfliktów o dostęp do rynków oraz wzrostu tendencji protekcjonistycznych. Fragmentacja i regionalizacja wymiany handlowej niewątpliwie hamują globalizację, choć w niektórych obszarach – takich jak przepływy kapitałowo-inwestycyjne czy handel usługami – obserwuje się dalszy wzrost globalizacji. Przykładowo, globalne przepływy kapitałowe i finansowe w 2025 r. (m.in. transakcje na rynku walutowym – FEX) osiągnęły wartość 30-krotnie przewyższającą światowe PKB oraz 100-krotnie przekraczającą wartość światowego handlu.

GŁÓWNE WĄTKI DYSKUSJI AKADEMICKIEJ

Wykład otwierający konferencję stał się podstawą i punktem odniesienia refleksji w trakcie pozostałych sesji. Liczny udział badaczy reprezentujących najważniejsze ośrodki akademickie w Polsce, które specjalizują się w badaniach nad gospodarką światową, pozwolił na wielostronne ujęcie wyzwań współczesnej gospodarki, do których należą: zmiany w handlu międzynarodowym, inwestycjach zagranicznych, organizacji globalnych łańcuchów wartości, a także przebudowa globalnego ładu instytucjonalnego i strategie gospodarcze państw w odpowiedzi na napięcia geopolityczne, zmiany klimatyczne i rewolucję technologiczną.

Wspólnym mianownikiem analiz było przekonanie, że dotychczasowy model globalizacji uległ głębokiemu przeobrażeniu. Badacze, odnosząc się do przywołanych w trakcie wykładu otwierającego miar globalizacji, wskazywali na wiele jej współczesnych ograniczeń. Jednym z nich są „autostrady danych”, które wymykają się możliwościom tradycyjnych mierników globalizacji i – być może – stanowią nową jej odsłonę. Naukowcy zgodzili się, że w świecie VUCA procesy gospodarcze stają się coraz mniej przewidywalne. Niemniej potwierdzali spostrzeżenia prof. Rosatiego o tym, że globalizacja nie znika, lecz przechodzi w etap fragmentacji gospodarczej, w którym rosnącą rolę odgrywają sieci powiązań pośrednich.

Sesja poświęcona globalnym łańcuchom wartości znakomicie ilustrowała tę obserwację, pokazując, że właśnie w warunkach fragmentacji gospodarczej to sieci powiązań pośrednich – mierzone przepływami wartości dodanej – stają się kluczowym mechanizmem organizującym handel i produkcję. Prelegenci wskazywali, że zmieniająca się architektura GVC (Global Value Chains – globalne łańcuchy wartości), obejmująca zarówno przesunięcia między głównymi „fabrykami” świata, jak i rosnące znaczenie odporności systemowej w projektowaniu łańcuchów dostaw, stanowi jeden z najbardziej wyrazistych przejawów nowej fazy globalizacji.

Tematy kolejnych sesji konferencyjnych objęły m.in. rolę państw azjatyckich w implementacji zasad zrównoważonego rozwoju, gospodarkę opartą na wiedzy, architekturę współczesnego handlu oraz transformację energetyczno-klimatyczną. Przedstawione badania wykazały, że państwa azjatyckie stają się kluczowymi aktorami w implementacji norm zrównoważonego rozwoju. Coraz wyraźniej wpływają także na kształtowanie odpowiedzi na kryzys klimatyczny – od zbliżenia wartości ASEAN (Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej) do standardów zachodnich po ambitne strategie klimatyczne Azji Wschodniej. Jednocześnie region ten pokazuje, że rozwój społeczno-gospodarczy może opierać się na głębokich reformach instytucjonalnych, czego przykładem są japońskie inicjatywy womenomics, wzmacniające udział kobiet w rynku pracy i podkreślające rosnącą soft power Azji.

Badacze zwracali też uwagę na potrzebę systemowego wzmacniania kapitału wiedzy, kompetencji cyfrowych oraz instytucji wspierających innowacje. Akcentowano również konieczność wypracowania nowego, bardziej zintegrowanego modelu współpracy między nauką, biznesem i sektorem publicznym, który pozwoli skuteczniej odpowiadać na wyzwania gospodarki opartej na wiedzy i globalnego spowolnienia integracji.

Wskazywano na paraliż globalnych instytucji regulujących handel międzynarodowy czy rosnącą popularność porozumień bilateralnych, podkreślając, że w warunkach polikryzysu i narastającej polaryzacji to właśnie rozwiązania regionalne i dwustronne coraz częściej przejmują funkcje, których nie jest w stanie realizować system multilateralny. Zwracano przy tym uwagę, że takie przesunięcie ciężaru regulacyjnego niesie zarówno szanse na większą elastyczność, jak i ryzyko dalszej fragmentacji globalnej architektury handlu. W tym kontekście szczególnie interesujące jest spostrzeżenie o tym, iż zakres podpisywanych dwustronnych umów pomiędzy Unią Europejską a Wielką Brytanią można nazwać jej powrotem do Wspólnoty „tylnymi drzwiami” (bez konieczności formalnej integracji).

W kontekście transformacji energetyczno-klimatycznej zwracano uwagę na zmiany w strategiach energetycznych, w tym w szczególności na znaczenie efektywności energetycznej, handlu LNG czy tzw. podatku węglowego (CBAM – Carbon Border Adjustment Mechanism), a także na potrzebę wypracowania nowych modeli bezpieczeństwa energetycznego oraz głębszej integracji europejskich rynków energii w warunkach narastającej niepewności geopolitycznej.

Silnym nurtem dyskusji wpisującej się w następującą po konferencji debatę ekspercką była rola państwa w gospodarce. W trakcie sesji podkreślano narastające tendencje protekcjonistyczne występujące w czołowych gospodarkach świata: Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i Chinach. W licznych wystąpieniach podkreślano, że strategiczna autonomia, bezpieczeństwo ekonomiczne i nowa polityka przemysłowa stają się kluczowymi ramami definiującymi działania rządów. W badaniach podkreślano również rosnącą rolę sankcji oraz mechanizmów kontroli inwestycji, które coraz silniej wpływają na decyzje przedsiębiorstw i strukturę wymiany międzynarodowej. Zwracano uwagę, że sankcje i instrumenty regulacji inwestycji są nie tylko narzędziem presji politycznej, lecz także ważnym czynnikiem kształtującym układ globalnego handlu i pozycję państw w zmieniającej się architekturze gospodarczej.

DEBATA EKSPERCKA: „INTERES GOSPODARCZY POLSKI W ERZE NAPIĘĆ GEOPOLITYCZNYCH”

Zwieńczeniem wątków podjętych podczas sesji plenarnej i sesji równoległych konferencji była debata ekspercka pt. „Interes gospodarczy Polski w erze napięć geopolitycznych”. Wzięli w niej udział: dr hab. Małgorzata Molęda-Zdziech, prof. SGH, z Katedry Studiów Politycznych, prof. dr hab. Adam Budnikowski z Instytutu Ekonomii Międzynarodowej (IEM), prof. dr hab. Grzegorz W. Kołodko z Akademii Leona Koźmińskiego oraz Sławomir Majman z Instytutu Bezpieczeństwa i Rozwoju Międzynarodowego. Debatę moderowały dr hab. Andżelika Kuźnar, prof. SGH, z IEM, oraz Karolina Cygonek, redaktor naczelna „Gazety SGH”.

Debata poświęcona była refleksji nad tym, jak definiować i realizować interes gospodarczy Polski w warunkach narastającej niepewności geopolitycznej oraz wyhamowania globalizacji. Dyskutanci podkreślali, że zmieniający się układ sił międzynarodowych wymaga ponownego przemyślenia dotychczasowych priorytetów gospodarczych, a także adekwatnego określenia roli państwa w kształtowaniu polityki rozwojowej.

Ważnym elementem debaty było wskazanie na potrzebę znalezienia właściwej równowagi między interwencjonizmem państwowym a mechanizmami rynkowymi. Podkreślano, że nie istnieją rozwiązania uniwersalne, a optymalna polityka gospodarcza powinna być elastycznie dostosowywana do zmieniających się realiów. Zaznaczano, że interwencje państwa powinny wspierać uczciwą konkurencję, przeciwdziałać nadużyciom rynkowym oraz zapewniać skuteczną ochronę konsumentów na rynku. Jednocześnie zwracano uwagę, że w warunkach zaostrzającej się rywalizacji geopolitycznej Polska musi budować swoją pozycję – m.in. poprzez politykę przemysłową, wsparcie innowacji czy skuteczną reprezentację interesów w strukturach unijnych.

Unia Europejska została uznana za kluczowy filar realizacji polskiego interesu gospodarczego, choć jednocześnie podkreślano wyzwania związane z efektywnym uczestnictwem w procesach decyzyjnych na poziomie unijnym. Wskazywano na potrzebę odejścia od partykularnych interesów na rzecz działań ukierunkowanych na dobro wspólne, co może stanowić przeciwwagę dla narastających napięć politycznych i polaryzacji społecznej. Zwracano również uwagę, że inwestycje w edukację i innowacje są kluczowe dla budowy kapitału ludzkiego i instytucjonalnego, którego jakość warunkuje zdolność Polski do konkurowania na arenie światowej. Dyskutanci podkreślali znaczenie wartości oraz pokoju jako fundamentu stabilności gospodarczej, zwłaszcza w kontekście wojny na wschodniej granicy Unii Europejskiej.

Podsumowując, kluczowe wnioski i rekomendacje z debaty obejmują:

1. potrzebę równowagi między interwencjonizmem a wolnością na rynku – państwo nie powinno ograniczać się do roli nadzorcy chroniącego wolny i uczciwy rynek, powinno również wspierać aktorów czynnych na rynku w strategicznych obszarach, takich jak badania i rozwój, innowacje czy infrastruktura krytyczna, zachowując jednocześnie przestrzeń dla mechanizmów rynkowych;
2. aktywną obecność w Unii Europejskiej – konieczne jest wzmacnianie polskiej zdolności do oddziaływania na proces decyzyjny UE, w tym rozwijanie narzędzi lobbingu gospodarczego oraz profesjonalnej dyplomacji ekonomicznej;
3. wypracowanie długofalowej strategii rozwoju – Polska potrzebuje kompleksowej wizji gospodarczej, opartej na zrównoważonym rozwoju społeczno-gospodarczym, odporności i budowie przewag konkurencyjnych w globalnych łańcuchach wartości.

PERSPEKTYWA STUDENCKA I WYDARZENIA TOWARZYSZĄCE

Ważnym uzupełnieniem programu konferencji był aktywny udział studentów drugiego roku studiów magisterskich na kierunku międzynarodowe stosunki gospodarcze. Przygotowali oni wystawę plakatów prezentującą najnowsze trendy w gospodarce światowej, analizowane w oparciu o aktualne dane handlowe. Udział studentów podkreślił dydaktyczną misję SGH – łączenie badań akademickich z kształceniem przyszłych ekspertów gospodarki światowej.

Studenci współorganizowali również wydarzenie towarzyszące – Embassy Nexus Conference, które odbyło się 22 maja 2025 r. w SGH. Organizatorem było Studenckie Koło Naukowe International Economic Society. Wydarzenie miało charakter międzynarodowej debaty i zgromadziło przedstawicieli kilku ambasad oraz biznesu. Opiekunem naukowym wydarzenia była dr Honorata Nyga-Łukaszewska z IEM, która moderowała dyskusję i wprowadziła uczestników w złożoność współczesnej problematyki analizy interesu gospodarczego. Wydarzenie to stanowiło istotne dopełnienie konferencji, tworząc przestrzeń dialogu między środowiskiem akademickim, dyplomatycznym i biznesowym.

Konferencję zwieńczył wyjątkowy akcent artystyczny: studenci SGH z zespołu WHITE COLLARS uświetnili kolację kończącą wydarzenie. Występ zespołu był miłym domknięciem intensywnego dnia konferencyjnego.

PODSUMOWANIE OBRAD I GŁÓWNE REKOMENDACJE

Konferencja „Gospodarka światowa na rozdrożu: interwencjonizm kontra wolny rynek w erze przemian geopolitycznych” stała się przestrzenią intensywnej dyskusji nad kluczowymi wyzwaniami i szansami, przed którymi stoi współczesna gospodarka światowa, a w szczególności Polska. W obliczu narastających napięć geopolitycznych, zmieniających się relacji między potęgami, kryzysu klimatycznego i szybkiego rozwoju technologicznego szczególnie istotne stało się pytanie o rolę państwa i rynku w kształtowaniu przyszłości globalnego systemu gospodarczego. Dyskusja w ramach debaty „Interes gospodarczy Polski w erze napięć geopolitycznych” pokazała, że w warunkach szybkich zmian w regionalnym i globalnym otoczeniu interes gospodarczy Polski wymaga jednoczesnego, umiejętnego wykorzystania narzędzi państwa, konsekwentnego oparcia polityk na mechanizmach rynkowych oraz współpracy europejskiej.

Konferencja odbywała się pod honorowym patronatem rektora SGH oraz patronatami Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego i Centrum Analiz Klimatyczno-Energetycznych, została także wpisana w obchody 120-lecia SGH.

W konferencji wzięło udział ok. 90 przedstawicieli z kilkunastu ośrodków naukowych/instytucji badawczych z Polski i zagranicy. Reprezentowane były m.in.: Akademia Leona Koźmińskiego, Belarus State Economic University, Centrum Analiz Klimatyczno-Energetycznych (CAKE), Instytut Bezpieczeństwa i Rozwoju Międzynarodowego, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – Państwowy Instytut Badawczy, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Uniwersytet Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie, uniwersytety ekonomiczne w Krakowie, Poznaniu i Wrocławiu, Uniwersytet Gdański, Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Wrocławski, Wojskowa Akademia Techniczna. Wygłoszono 45 referatów w 9 sesjach równoległych.

Wydarzeniu przewodniczyły dr hab. Eliza Przeździecka, prof. SGH, jako przewodnicząca Komitetu Naukowego, i dr hab. Andżelika Kuźnar, prof. SGH, jako przewodnicząca Komitetu Organizacyjnego. 

DR HAB. ANDŻELIKA KUŹNAR, prof. SGH, wicedyrektor Instytutu Ekonomii Międzynarodowej, Kolegium Gospodarki Światowej SGH

DR HAB. HONORATA NYGA-ŁUKASZEWSKA, Instytut Ekonomii Międzynarodowej, Kolegium Gospodarki Światowej SGH