Stagnacja sekularna, pułapka średniego dochodu oraz obawy związane ze sztuczną inteligencją – to główne wątki wykładu zatytułowanego „Twórcza siła destrukcji, czyli rewolucja AI”. Wygłosił go prof. Philippe Aghion, laureat Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych z 2025 r., podczas ceremonii wręczenia dyplomu potwierdzającego nadanie mu tytułu doktora honoris causa Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Uroczystość miała miejsce w SGH 29 października 2026 r.
Profesor Aghion rozpoczął swój wykład od podziękowania za zaszczytne wyróżnienie, dzieląc się refleksjami na temat obecnej sytuacji geopolitycznej na świecie, w Europie i w Polsce. Podkreślił, że szczególnie istotna staje się dziś obrona takich wartości jak praworządność, demokracja czy wolność, a Polska – jako „filar Europy” – odgrywa kluczową rolę w relacjach międzynarodowych, w czasie, gdy największe mocarstwa dbają wyłącznie o własne interesy.
Przechodząc do właściwej części wykładu, laureat Nagrody Banku Szwecji odwołał się do teorii Schumpetera, wyjaśnił sposób powstawania przełomowych innowacji i zilustrował pojęcie twórczej destrukcji, w ramach której nowe technologie zastępują stare rozwiązania. Proces ten stał się dla niego u początków kariery naukowej ważną inspiracją, dlatego wraz z Peterem Howittem postanowił skoncentrować swoje badania na modelach wzrostu uwzględniających ów mechanizm. Wśród głównych założeń takiego modelu wymienił: po pierwsze fakt, że długofalowy wzrost jest napędzany przez kumulatywny proces innowacji; po drugie to, że „innowacje nie biorą się z nieba”, ponieważ przedsiębiorcy celowo w nie inwestują; po trzecie, jak zaznaczył, że kluczową rolę odgrywa tutaj twórcza destrukcja.
Prof. Aghion zaznaczył jednak, że u podstaw tego paradygmatu leży pewna sprzeczność. Na podstawie danych wykazał, że przedsiębiorstwa znajdujące się blisko granicy technologicznej wprowadzają więcej innowacji, podczas gdy silniejsza konkurencja zniechęca do innowacyjności firmy pozostające daleko poniżej tej granicy w swojej branży.
– Z jednej strony potrzebne są renty innowacyjne, aby motywować do inwestowania w innowacje. Z drugiej strony jednak dotychczasowi innowatorzy mają pokusę, by wykorzystywać swoje renty do blokowania kolejnych innowacji, ponieważ sami nie chcą paść ofiarą twórczej destrukcji. Zatem z jednej strony niezbędna jest ochrona praw własności i polityka patentowa chroniąca prawa do innowacji, ale z drugiej – potrzebna jest także polityka ochrony konkurencji, która zagwarantuje, że dotychczasowi innowatorzy nie zablokują wejścia nowym talentom, które również będą wprowadzać innowacje. Właśnie dlatego polityka konkurencji jest tak ważna. Co więcej, pobudza ona do innowacji także podmioty o ugruntowanej pozycji rynkowej – zauważył Philippe Aghion.
Analizując stagnację sekularną, prof. Aghion również zwrócił uwagę na to, że odpowiednie regulacje rynkowe dotyczące konkurencji odgrywają kluczową rolę we wspieraniu bądź hamowaniu krajowej innowacyjności. Posłużył się przykładem Stanów Zjednoczonych w okresie, gdy ich polityka nie dostosowała się w pełni do realiów rewolucji IT. Wskazał ponadto, że dotychczasowi liderzy z branży technologicznej nie udostępniali danych wchodzącym na rynek pretendentom, co pogłębiło lukę technologiczną między nimi a ich naśladowcami.
Wyróżniony tytułem doktora honoris causa SGH francuski uczony zaprezentował – na przykładach z różnych państw – przejawy oraz potencjalne przyczyny pułapki średniego dochodu. Zaznaczył przy tym, że Europa znakomicie prowadzi badania naukowe, lecz znacznie gorzej radzi sobie z przekuwaniem ich w przełomowe innowacje. W odniesieniu do Polski wskazał, że choć kraj ten wciąż dynamicznie nadrabia zaległości wzrostowe, powinien w coraz większym stopniu przechodzić z technologii średniozaawansowanych (mid-tech) na zaawansowane (high-tech).
Ostatnim wątkiem wykładu francuskiego noblisty była sztuczna inteligencja. Zdaniem prof. Philippe’a Aghiona jej rozwój doprowadzi zarówno do likwidacji, jak i tworzenia nowych miejsc pracy, a także do wzrostu produktywności i wzmocnienia zjawiska twórczej destrukcji – co może stać się szansą dla Starego Kontynentu.
Fot. Piotr Potapowicz, SGH
Wręczenie dyplomu doktora honoris causa SGH profesorowi Philippe’owi Aghionowi | Gazeta SGH
