Prof. Janina Jóźwiak – pierwsza kobieta rektor, badaczka, działaczka Solidarności, reformatorka

Jako badaczka poświęciła się dyscyplinom ilościowym, statystyce, ekonometrii, a zwłaszcza demografii. Ciekawość świata i umiejętności językowe pozwoliły jej budować kontakty i pozycję poza granicami Polski. Politykę śledziła od zawsze, a uprawiała czynnie od czasów pierwszej Solidarności zarówno na uczelni, jak i na szerszych forach. Kimkolwiek był autor pomaturalnej opinii, absolwentkę Janinę Jóźwiak „odczytał” bardzo trafnie.

Z CIEŚLI, PRZEZ PŁOCK, DO SGPIS

Urodziła się 15 lutego 1948 r. we wsi Cieśle na Mazowszu, niespełna 25 km od Płocka i ponad 100 km od Warszawy. Rodzice, Roman (ur. 1919) i Weronika z d. Leandr (ur. 1918), byli rolnikami gospodarującymi na około 4 ha ziemi. Mieli jeszcze dwoje innych dzieci, Bernarda (ur. 1946) i Annę (ur. 1950). Pierwszym etapem edukacji całego rodzeństwa była siedmioklasowa szkoła podstawowa w Cieślach. Janina uczyła się w niej w latach 1954–1961. Następnie, po pomyślnym egzaminie, trafiła do płockiego liceum i zamieszkała w internacie. W szkole podstawowej należała do Związku Harcerstwa Polskiego (ZHP), od drugiej klasy liceum – do Związku Młodzieży Socjalistycznej (ZMS).

Po maturze zdała egzaminy wstępne na Wydział Finansów i Statystyki Szkoły Głównej Planowania i Statystyki (SGPiS). Z języka angielskiego otrzymała piątkę, z matematyki – trójkę, zaś z historii i geografii – trójki z minusem. Jako studentce szło jej znacznie lepiej. Ukończyła specjalizację ekonometryczną z wynikiem bardzo dobrym. Pracę magisterską weryfikującą możliwość wykorzystania modelu Johna E. Freunda w rolnictwie obroniła 6 października 1970 r. Podczas studiów wstąpiła do Zrzeszenia Studentów Polskich (ZSP). Mieszkała w akademiku przy Alei Niepodległości.  

W roku akademickim 1970/1971 odbyła staż asystencki w Międzywydziałowym Instytucie Zastosowań Matematyki i Statystyki Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego (SGGW) (na uczelni tej studiował wcześniej starszy brat Bernard). Prowadziła tam ćwiczenia ze statystyki opisowej dla II roku Wydziału Ekonomiczno-Rolnego. Zachowała miejsce w SGPiS-owskim akademiku, a nawet zarobiła naganę „za podanie fałszywego nazwiska brata kolegi” sprowadzonego na jedną z imprez². Po zakończeniu stażu w SGGW powróciła do SGPiS jako słuchaczka Międzywydziałowego Ekonomicznego Studium Doktoranckiego.

W październiku 1974 r. została starszą asystentką w Katedrze Statystyki i Demografii na Wydziale Finansów i Statystyki (FiS). Wiosną 1976 r. uzyskała stopień doktora za pracę pt. Problemy agregacji i dezagregacji w ekonomicznych zastosowaniach jednorodnych łańcuchów Markowa (promotorem była profesor Ira Koźniewska). Dydaktykę w SGPiS zaczęła od ćwiczeń z ekonometrii i statystyki. Krótko przed doktoratem powierzono jej wykład ze statystyki dla studentów zaocznych. Od roku akademickiego 1976/1977 wykładała ten przedmiot również na studiach dziennych. Ze statystyki prowadziła też seminaria i wykłady specjalizacyjne.

KU DEMOGRAFII MATEMATYCZNEJ I ROZPOZNAWALNOŚCI W EUROPIE

Po doktoracie stopniowo przesuwała swoje zainteresowania ku demografii matematycznej, a zwłaszcza optymalizacji oraz modelowaniu zjawisk i struktur populacyjnych. Od 1981 r. kierowała Zakładem Demografii, usytuowanym w powstałym cztery lata wcześniej Instytucie Statystyki i Demografii (ISiD). We wrześniu 1986 r. zrobiła z demografii habilitację. Podstawą była książka pt. Matematyczne modele ludności (SGPiS, Warszawa 1985). Zanalizowała w niej, porównała i zmodyfikowała projekcyjne modele reprodukcji ludności (tzw. klasyczne oraz wieloregionalny i wielostanowy).

W tym czasie nazwisko Jóźwiak stawało się znane w europejskim środowisku demografów. Kluczowe okazało się stypendium w renomowanym Netherlands Inter-University Demographic Institute (NIDI) w Voorburgu w 1985 r., będące rezultatem kontaktów rozwijanych przez dyrektora ISiD profesora Jerzego Holzera. Dwumiesięczny pobyt w NIDI zaowocował członkostwem w European Association for Population Studies, wizytami w zachodnich uniwersytetach i instytutach, udziałami w międzynarodowych konferencjach i projektach badawczych, publikacjami w zagranicznych periodykach naukowych oraz wydaniem anglojęzycznej wersji rozprawy habilitacyjnej (Mathematical models of population, NIDI–CBGS Publications, Den Haag–Brussels 1992).

Wszystko to stworzyło podstawy dalszej, błyskotliwej kariery na polu polskiej i zachodniej demografii. Charakterystyczne, że cały czas poszerzała tematyczne spektrum badań. Zajmowała się m.in. metodologią i możliwościami zastosowań modeli projekcyjnych, prognozowaniem dynamiki ludnościowej, związkami między procesami demograficznymi a czynnikami społeczno-ekonomicznymi oraz modelowaniem zachowań demograficznych w skali mikro. W listopadzie 1993 r. otrzymała tytuł naukowy profesora. W tym samym roku została przewodniczącą Komitetu Nauk Demograficznych PAN.

LATA 80. I DZIAŁALNOŚĆ W SOLIDARNOŚCI

Dekada lat 80. okazała się dla niej kluczowa także pod względem politycznym. Na przełomie lat 1980/1981 zaangażowała się w działalność NSZZ „Solidarność” (wcześniej występując z ZNP). Przewodniczyła kołu Solidarności na Wydziale FiS, znalazła się wśród przedstawicieli młodych pracowników naukowych wybranych wiosną 1981 r. do Rady Wydziału, popierała listopadowo-grudniowy strajk studencki. Po ogłoszeniu stanu wojennego stanęła na czele tajnej komisji uczelnianej Solidarności. W podziemiu solidarnościowym udzielała się także poza SGPiS. Jej mieszkanie w bloku przy ulicy Bernardyńskiej 3 przez pewien czas służyło za punkt kolportażu bezdebitowych czasopism i książek. W latach 1984–1985 brała udział w opracowaniu metody badania faktycznej frekwencji w wyborach do rad narodowych i Sejmu PRL. Współprowadziła też szkolenia dla ankieterów mających rejestrować skalę wejściowego i powrotnego ruchu do i z komisji wyborczych (tzw. metoda 3 x 5). Akcje szacowania frekwencji wyborczej organizowano pod auspicjami regionalnych władz podziemnej Solidarności³.

W 1984 r. doktor Jóźwiak została delegatem młodych pracowników Wydziału FiS do Senatu. Stopniowo stawała się w SGPiS coraz bardziej rozpoznawalna, również poza środowiskiem opozycyjnym. Kilkanaście miesięcy po habilitacji wydziałowa instancja partyjna wyrokowała enigmatycznie: „była działaczką [NSZZ »Solidarność«] o znacznych wpływach. [...] Obecnie nie należy do związku zawodowego ani innych organizacji działających na Uczelni. Trudno więc ocenić jej aktualną postawę społeczno-polityczną”⁴. W rzeczywistości poglądy bezpartyjnej „podsądnej” dobrze znano. Widywana była na „cichych przerwach” zwoływanych w SGPiS w dniach opozycyjnych rocznic i protestów. Gdy macierzysty Wydział FiS próbował wystawić ją do państwowego odznaczenia, kategorycznie się temu sprzeciwiła⁵. Na początku 1989 r. należała do grona osób, które uprzedzając ponowną legalizację Solidarności, przeszły do jawnej działalności związkowej i politycznej. Była członkinią kolejno: Komitetu na rzecz Rejestracji NSZZ „Solidarność”, Komitetu Organizacyjnego NSZZ „Solidarność” w SGPiS, Komisji Tymczasowej NSZZ „Solidarność”, wreszcie Komisji Uczelnianej NSZZ „Solidarność”. W okresie kwiecień–październik 1989 r. reprezentowała uczelnianą Solidarność w Senacie SGPiS.

CZASY REFORMY SGPIS/SGH

W marcu 1990 r. weszła do Społecznego Komitetu Wyborczego, odgrywając dużą rolę w wypracowaniu programu przebudowy uczelni, który stał się główną kanwą kampanii Aleksandra Müllera, kandydata SKW na nowego rektora. Za kadencji rektora Müllera była jedną z czołowych postaci obozu reformatorskiego. Należała do nieformalnej Społecznej Rady ds. Reformy, aspirującej do roli sztabowego zaplecza ekipy rektorskiej. Zasiadała w kluczowych senackich komisjach – Programowej oraz ds. Reformy Szkoły. Od kwietnia 1991 r. z rekomendacji rektora tej drugiej komisji przewodniczyła. Miała więc możliwość wywierania bezpośredniego wpływu na kształt nowej SGH.

Pod koniec rządów Müllera zaliczała się do grupy działaczy Solidarności z coraz większym dystansem odnoszących się do polityki rektora. Podziały wśród reformatorów uniemożliwiły jego reelekcję na drugą kadencję. Po pierwszej porażce w maju 1993 r., gdy był jedynym kandydatem, rozpisano nowe wybory, w których jako konkurenci Müllera wystąpili prorektor Ryszard Gajęcki oraz właśnie przewodnicząca Komisji ds. Reformy Szkoły. I to ona wygrała tę rozgrywkę.

W SGH wyczuwalne było zmęczenie radykalizmem reformy Müllera, wobec czego nowe władze rektorskie za najlepszą metodę utrwalenia przeprowadzonych zmian uznały uspokojenie nastrojów, by nie prowokować większego oporu. Skoncentrowano się więc na dopełnianiu i korygowaniu przeobrażeń z lat 1991–1993, starając się budować wrażenie, że najbliższa przyszłość upłynie pod znakiem stabilizacji. Taktyka ta okazała się skuteczna. Po trzech latach rektor Jóźwiak, mimo utraty poparcia części zwolenników z 1993 r., uzyskała przedłużenie mandatu na kadencję 1996–1999. Kontrkandydatem był prorektor ds. nauki i współpracy z zagranicą Krzysztof Rutkowski, akcentujący w kampanii m.in. sprawy jakości badań naukowych i narzędzi służących jej podnoszeniu. Wybory odbyły się w maju 1996 r. Zwycięstwo dotychczasowej rektor potwierdzało, że społeczność SGH w większości stawia na opcję spokojnej kontynuacji.

Za czasów rektor Jóźwiak dokonywano zmian m.in. w organizacji dydaktyki, ofercie przedmiotowej, programach nauczania, systemach egzekwowania wiedzy i rekrutacji na studia, strukturze katedr i zakładów w kolegiach. Powstało Studium Zawodowe z dwustopniowym programem nauczania, trzyletnim licencjackim i dwuletnim magisterskim, komplementarne wobec Studium Podstawowego (SP) i Studium Dyplomowego (SD) (powołanych za kadencji Müllera). Senat zaś uchwalił zintegrowany regulamin studiów, obowiązujący studentów zarówno dziennych, jak i zaocznych. Wprowadzono obowiązek sporządzania sylabusów przedmiotowych, zredukowano ofertę SD i skorygowano niektóre minima kierunkowe, rozwinięto nowe ścieżki studiów i tzw. studia specjalne, rozbudowano studia podyplomowe i doktoranckie. Na SP zapoczątkowano standaryzację programów nauczania i wymagań egzaminacyjnych oraz zmieniono nieco zestaw obowiązkowych przedmiotów. Na wokandzie czekały pomysły zmniejszenia zakresu nauczania i pogrupowania w fakultatywne pary przedmiotów ogólnoekonomicznych i humanistycznych. Wówczas nie udało się tego jeszcze narzucić. Podobnie jak testowej formuły egzaminów wstępnych, na którą zdołano przejść tylko w rekrutacji na studia zaoczne.

Niepowodzeniem zakończyły się również próby zrewidowania oferty kierunków studiów (ich układ zmienił się jedynie kosmetycznie), skorygowania „kominów” pensowych, związania wysokości wynagrodzeń z wykonywaniem pensum, zracjonalizowania polityki kadrowej, zaradzenia dumpingowi ocen i wymagań, zahamowania „zawodowienia” kształcenia zaocznego. Coraz wyraźniej uwidaczniał się też regres w sferze naukowej, gdzie dominanta przesunęła się ku badaniom stosowanym.

Jednak największym problemem lat 1993–1999 był stan uczelnianych finansów. Szczególnie zła sytuacja panowała podczas pierwszej i na początku drugiej kadencji rektorskiej. Jako panaceum wysuwano m.in. postulat prywatyzacji SGH. Firmowało go bardzo wpływowe środowisko Janusza Beksiaka, ówcześnie dziekana Kolegium Analiz Ekonomicznych. Kwestia ewentualnej prywatyzacji nigdy nie weszła w stadium decyzyjne. Rektor Jóźwiak nie wykluczała takiej opcji, ale zastrzegała, że przedtem musiałyby się zmienić ustawa o szkolnictwie wyższym i system finansowania uczelni. Na papierze pozostał również pomysł założenia przy SGH komercyjnych szkół wyższych o własnych programach i odrębnych dyplomach.

Znakiem firmowym obu kadencji stała się intensyfikacja współpracy międzynarodowej. Uruchomione zostały pierwsze programy MBA (współpraca z uczelniami amerykańskimi i kanadyjskimi), studium Nauk Ekonomicznych i Społecznych (współpraca z uczelniami niemieckimi), magisterskie i (lub) podyplomowe studia z zarządzania, bankowości i rynków finansowych, integracji europejskiej (współpraca z uczelniami francuskimi). W 1998 r. przyjęto SGH do Community of European Management Schools, co m.in. pozwoliło rozpocząć kolejny – przy tym bardzo prestiżowy w skali międzynarodowej – program MBA. Kooperacja z uczelniami zachodnimi, a także z zagranicznym i krajowym biznesem pozwoliła nieco ustabilizować trudną sytuację finansową. W 1998 r. utworzono sieć firm współpracujących „Partnerstwo dla rozwoju SGH” oraz skupiający ich przedstawicieli Klub Partnerów SGH.

Rektor Jóźwiak angażowała się bardzo w sprawy szkolnictwa wyższego w skali ogólnokrajowej. Z ramienia Konferencji Rektorów Uczelni Autonomicznych, której była wiceprzewodniczącą, brała udział w wypracowaniu stanowisk dotyczących finansowania szkół wyższych (1997) oraz założeń nowej ustawy o szkolnictwie wyższym (1998). Patronowała ponadto cyklicznemu Ogólnopolskiemu Forum Dyskusyjnemu, zainicjowanemu w SGH w 1993 r. i tworzącemu płaszczyznę międzyuczelnianej wymiany informacji o problemach szkolnictwa i środowiska akademickiego. Pokłosiem tych aktywności były liczne artykuły i opracowania z zakresu edukacji wyższej, inaugurujące nowy nurt w jej twórczości publikacyjnej. Kontynuowała go po zakończeniu drugiej kadencji rektorskiej. O trwałym zainteresowaniu szkolnictwem wyższym, organizacją badań naukowych, współpracą nauki z praktyką, edukacją menedżerską itp. świadczyły też liczne funkcje pełnione w zagranicznych i krajowych organizacjach, instytucjach oraz innych ciałach zajmujących się tymi zagadnieniami.

Przede wszystkim jednak pozostała demografem. Interesowała się głównie mechanizmami zmian zachowań demograficznych oraz wpływem czynników społecznych i ekonomicznych na te zmiany. Obok badanych już wcześniej kwestii dzietności i starzenia się analizowała rolę relacji pokoleniowych, rodzinnych i międzypłciowych, przeobrażeń na rynku pracy w funkcjonowaniu przedsiębiorstw i w środowisku naturalnym. Wkroczyła na pole porównań międzynarodowych, była współautorem książki o zastosowaniach historii zdarzeń w demografii. Od 1999 r. kierowała SGH-owskim ISiD, dla którego rozwoju zrobiła bardzo wiele. W Polskim Towarzystwie Demograficznym była członkinią zarządu, a następnie wiceprezeską. Komitetowi Nauk Demograficznych PAN przewodniczyła do 2003 r., później została honorową przewodniczącą. Najwyższe godności pełniła również w European Association for Population Studies (EAPS): od 1999 r. – wiceprezydenta, od 2003 r. – prezydenta, od 2008 r. – honorowego prezydenta. Więcej i bardziej dogłębnie o naukowych i organizacyjnych osiągnięciach profesor Jóźwiak napiszą w kolejnych numerach Gazety SGH bliscy współpracownicy z ISiD.

ierwsza kobieta rektor SGH zmarła po ciężkiej chorobie 19 lipca 2016 r. Spoczywa w grobie rodzinnym na cmentarzu w Bodzanowie, kilka kilometrów od Cieśli. 

DR HAB. JACEK LUSZNIEWICZ, prof. SGH, kierownik Katedry Historii Gospodarczej i Społecznej, Kolegium Ekonomiczno-Społeczne SGH

Źródła:
Archiwum Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie 
– J-40d/FS, Jóźwiak Janina. Akta postępowania ws. nadania tytułu profesora.  
– J-40/FS, Jóźwiak Janina. Akta przewodu doktorskiego.
– J-40a/FS, Jóźwiak Janina. Akta przewodu habilitacyjnego.
– 27343, Jóźwiak Janina. Teczka studencka. 
– 12/1-10, Protokoły z posiedzeń Senatu SGH (1993–1994).
– 12/11-20, Protokoły z posiedzeń Senatu SGH (1994–1995).
– 12/21-30, Protokoły z posiedzeń Senatu SGH (1995–1996).
– 12/31-40, Protokoły z posiedzeń Senatu SGH (1996–1997).
– 12/41-50, Protokoły z posiedzeń Senatu SGH (1997–1998).
– 12/51-60, Protokoły z posiedzeń Senatu SGH (1998–1999).
– 12/61-67, Protokoły z posiedzeń Senatu SGH (1999).
– XII-3/U, SGPiS KU PZPR, Opinie Komitetu Uczelnianego PZPR przy SGPiS.

Dział Spraw Pracowniczych Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie
– 5988, Jóźwiak Janina. Teczka pracownicza.

Opracowania:
Chłoń-Domińczak A., Kasperowicz-Ruka I., Kotowska I.E., Stokowski F., Instytut Statystyki i Demografii 1978–2018, KAE SGH, Warszawa 2019.
Jachowicz P., W obliczu nowych wyzwań. Szkoła Główna Handlowa w Warszawie od 1991 roku, [w:] Historia Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie 1906–2006, red. W. Morawski, SGH, Warszawa 2006.  
Jóźwiak J., Ze wspomnień rektorów, „Bank i Kredyt” 2006, nr 5–6.
Kotowska I.E., Profesor Janina Jóźwiak (1948–2016), „Studia Demograficzne” 2016, nr 2.
Kotowska I.E., Wykaz publikacji naukowych (list of publications). Prof. dr hab. Janina Jóźwiak, „Studia Demograficzne” 2016, nr 2.    
Luszniewicz J., Janina Jóźwiak. Rektor Szkoły Głównej Handlowej 1993–1999, [w:] Rektorzy Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, red. A. Zawistowski, OW SGH, Warszawa 2026 [w druku].  
Luszniewicz J., Wniosek w/s ustanowienia roku 2026 „Rokiem Profesor Janiny Jóźwiak”, rektor SGH w latach 1993–1996 i 1996–1999, 11 lipca 2025 r. [w posiadaniu autora].
Morawski W., Zarys dziejów Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Konteksty–ludzie–dylematy, OW SGH, Warszawa 2025.
Sprawozdanie z akcji „3 x 5” w województwie stołecznym warszawskim: 1984, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1984.
Zawistowski A., Janina Jóźwiak, rektor SGH w latach 1993–1999, [w:] Poczet Rektorów Szkoły Głównej w Warszawie, red. J. Kaliński, SGH, Warszawa 2006.  
Zawistowski A., Trudne lata osiemdziesiąte. Historia Szkoły Głównej Planowania i Statystyki 1980–1990, [w:] Historia Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie 1906–2006, red. W. Morawski, SGH, Warszawa 2006.

Relacje:
Relacja Andrzeja Luszniewicza z 24 stycznia 2026 r.

¹ ASGH, 27343 Jóźwiak Janina. Teczka studencka, Ankieta indywidualna kandydata na I rok studiów, 8 czerwca 1965 r. [bez paginacji].
² ASGH, 27343 Jóźwiak Janina. Teczka studencka, Orzeczenie Uczelnianej Komisji Dyscyplinarnej SGPiS w Warszawie, 30 stycznia 1971 r.
³ O „metodzie 3 x 5” i dokonanych w oparciu o nią szacunkach zob. Sprawozdanie z akcji „3 x 5” w województwie stołecznym warszawskim: 1984, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1984.
⁴ ASGH, XII-3/U, SGPiS KU PZPR, Opinie Komitetu Uczelnianego PZPR przy SGPiS, [Z. Menet – I sekretarz POP FiS] Opinia o dr hab. J. Jóźwiak, grudzień 1987, s. 2.
⁵ Relacja Andrzeja Luszniewicza z 24 stycznia 2026 r.

FOT. MACIEJ GÓRSKI