Emerytury w turbulentnym świecie. SGH gospodarzem 4. konferencji NDC

Punktem wyjścia konferencji była diagnoza, że systemy emerytalne projektowane w XX wieku wymagają zasadniczego przemyślenia. Starzenie się ludności, rosnąca długość życia, spadek liczby osób w wieku produkcyjnym, zmiany na rynku pracy, migracje, presja fiskalna i nierówności społeczne tworzą nowy kontekst dla polityki emerytalnej. Tradycyjne systemy, rozwijane w otoczeniu demograficznej dywidendy, muszą dziś działać w warunkach demograficznego kurczenia się. Oznacza to trudne wybory: albo wyższe obciążenia dla pracujących, albo niższe świadczenia dla emerytów, albo dłuższą aktywność zawodową, najczęściej zaś kombinację tych rozwiązań.

W centrum dyskusji znalazł się system NDC, czyli niefinansowy system zdefiniowanej składki. System ten łączy indywidualne konta emerytalne z finansowaniem emerytur z bieżących składek: składki są rejestrowane na kontach, których wartość rośnie zgodnie z przyjętym wskaźnikiem związanym ze wzrostem płac lub gospodarki, a w momencie przejścia na emeryturę – przeliczane na świadczenie z uwzględnieniem dalszego trwania w wieku emerytalnym. NDC nie jest więc prostą formułą techniczną, lecz sposobem organizowania długoterminowej społecznej umowy międzypokoleniowej. Jego siłą jest przejrzystość, automatyczne dostosowanie do zmian demograficznych i ekonomicznych oraz czytelny związek między składkami, długością pracy i wysokością przyszłej emerytury.

Konferencję prowadziła prorektorka ds. nauki Agnieszka Chłoń-Domińczak

Konferencję otworzyli przedstawiciele SGH, administracji publicznej i instytucji partnerskich: prorektorka ds. nauki SGH dr hab. Agnieszka Chłoń-Domińczak, prof. SGH, podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Sebastian Gajewski, wiceprezes ZUS Paweł Jaroszek oraz dyrektor generalna Swedish Pensions Agency Anna Pettersson Westerberg. Wprowadzenie merytoryczne przedstawili prof. Chłoń-Domińczak, prof. dr hab. Marek Góra i dr Michał Rutkowski, podkreślając, że debata o emeryturach nie może być oderwana od szerszych megatrendów gospodarczych i społecznych. Program konferencji obejmował sześć bloków tematycznych: doświadczenia reform NDC, wyzwania demograficzne i rynek pracy, fiskalne podstawy systemów emerytalnych, odpowiedzi polityki emerytalnej na megatrendy, komunikację i przejścia do NDC oraz społeczne aspekty emerytur, w tym rodzinę, płeć i ubóstwo w starszym wieku.

Pierwsza część konferencji miała charakter bilansu doświadczeń. Eksperci analizowali, dlaczego systemy NDC zostały wprowadzone jedynie w kilku krajach, m.in. w Szwecji, Polsce, Włoszech, Łotwie i Norwegii, mimo że odpowiadają na wiele problemów tradycyjnych systemów zdefiniowanego świadczenia. Wskazywano, że NDC zwiększa przejrzystość i stabilność finansową, ale jednocześnie wymaga silnych instytucji, wiarygodnych danych, zdolności administracyjnej i społecznego zrozumienia zasad działania systemu. Podkreślano również, że NDC nie jest „magiczną formułą” ani kompletnym systemem zabezpieczenia społecznego. Potrzebuje uzupełnień: minimalnych świadczeń, ochrony przed ubóstwem, polityki rynku pracy, rozwiązań dla osób z przerwami w karierze, a także dobrego systemu komunikacji z obywatelami.

Główny wykład wygłosił prof. Peter Diamond z MIT, laureat Nobla z ekonomii z 2010 r.

Jednym z najważniejszych wydarzeń konferencji był wykład keynote prof. Petera Diamonda z Massachusetts Institute of Technology, laureata Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii z 2010 r. Profesor Diamond mówił o projektowaniu emerytur w turbulentnym świecie, koncentrując się na automatycznych mechanizmach dostosowawczych. Jego główny przekaz był klarowny: system emerytalny musi zmieniać się w czasie, ale powinien robić to w sposób przewidywalny, proporcjonalny i społecznie akceptowalny. Zbyt częste interwencje legislacyjne są ryzykowne, bo zależą od cyklu politycznego; z kolei automatyczne indeksowanie może stabilizować system, jeśli jest dobrze zaprojektowane.

Profesor Diamond porównał rozwiązania szwedzkie, kanadyjskie i amerykańskie. Omawiając Szwecję, zwrócił uwagę na mechanizm bilansujący, który porównuje aktywa i zobowiązania systemu oraz pozwala automatycznie dostosowywać waloryzację, gdy stabilność finansowa jest zagrożona. Jednocześnie przestrzegał przed nadmiernie gwałtownymi korektami: system emerytalny jest instytucją długiego trwania, dlatego reakcje na wahania gospodarcze powinny być wygładzone, a nie szokowe. W analizie Kanady krytycznie odniósł się do automatycznego zamrażania świadczeń w sytuacji niedoboru finansowego, argumentując, że skala korekty powinna odpowiadać skali problemu.

Szczególnie istotna była część wykładu poświęcona wiekowi emerytalnemu i nierównościom długości życia. Profesor Diamond pokazał, że podnoszenie wieku pełnych uprawnień emerytalnych jest w praktyce cięciem świadczeń, choć często nie jest tak nazywane. Jeszcze większe znaczenie ma jednak minimalny wiek przejścia na emeryturę. Jego podwyższanie w największym stopniu uderza w osoby o niższych dochodach, gorszym stanie zdrowia, krótszej oczekiwanej długości życia i słabszych możliwościach kontynuowania pracy. W tym sensie formuły aktuarialnie neutralne mogą być społecznie nieobojętne: to, co wygląda sprawiedliwie w średniej statystycznej, może być niesprawiedliwe wobec grup o krótszym życiu i trudniejszej sytuacji zawodowej.

Ten wątek powracał również w innych sesjach konferencji. Dyskutowano, czy NDC może wspierać dłuższe życie zawodowe, a także jakie warunki muszą być spełnione, aby ludzie rzeczywiście mogli pracować dłużej. Sam system emerytalny może tworzyć bodźce do późniejszego przechodzenia na emeryturę, ale nie zastąpi polityki zdrowotnej, edukacyjnej, rynku pracy i zarządzania wiekiem. Dłuższa aktywność zawodowa wymaga dostosowania miejsc pracy, rozwoju kompetencji przez całe życie, przeciwdziałania dyskryminacji osób starszych oraz elastycznych form łączenia pracy z emeryturą.

Osobny blok poświęcono finansowaniu i ryzyku. Prelegenci analizowali długookresowe wyzwania fiskalne, relację między systemami niefinansowymi i finansowymi oraz sposoby obejmowania systemem emerytalnym osób pracujących nieregularnie lub nieformalnie. Ważnym wnioskiem było odejście od uproszczonego podziału na systemy „repartycyjne” i „kapitałowe”. Zarówno NDC, jak i FDC (finansowy system zdefiniowanej składki) są sposobami organizowania roszczeń wobec przyszłego produktu krajowego. Różnią się przede wszystkim tym, czy stopa zwrotu zależy od rynków finansowych, czy od procesów makroekonomicznych, takich jak wzrost płac lub PKB.

Wiele miejsca poświęcono komunikacji. System NDC działa tylko wtedy, gdy uczestnicy rozumieją, że wysokość emerytury zależy od przebiegu całego życia zawodowego, składek, wieku przejścia na emeryturę i dalszego trwania życia. Przykład Szwecji, która wysyła do pracujących podsumowanie ich oszczędności w tzw. Orange Envelope i ma szeroko rozwinięte narzędzia cyfrowe wspierające wiedzę emerytalną, pokazuje, że komunikacja emerytalna nie może ograniczać się do informowania. Musi wspierać decyzje, tłumaczyć konsekwencje wyborów i budować zaufanie do instytucji. W epoce masowych mediów i sztucznej inteligencji rośnie znaczenie rzetelnej edukacji finansowej oraz przeciwdziałania uproszczeniom, które utrudniają akceptację reform.

Drugi dzień konferencji rozszerzył perspektywę o kwestie rodziny, płci i ubóstwa. Dyskutowano, jak systemy oparte na indywidualnych kontach odzwierciedlają nierówności powstałe wcześniej: różnice płac, przerwy związane z opieką, niepełne kariery, samotne życie w starszym wieku czy odmienne trajektorie rodzinne. Szczególnie ważny był polski wątek związany z równością płci: w systemie NDC niższy wiek emerytalny kobiet oznacza krótszy okres składkowy i dłuższy okres pobierania świadczeń, co prowadzi do niższych emerytur. NDC nie tworzy tych nierówności, ale czyni je bardziej widocznymi i przekłada je bezpośrednio na wynik emerytalny.

Konferencję zamknął panel polityczny „Where to go from here?”, moderowany przez dr. Rutkowskiego, z udziałem przedstawicieli ZUS, Komisji Europejskiej, OECD, Banku Światowego, Swedish Pensions Agency oraz szwedzkiego byłego ministra zabezpieczenia społecznego Bo Könberga. Dyskusja pokazała, że przyszłość reform emerytalnych nie polega na znalezieniu jednego uniwersalnego modelu, ale na budowie spójnej architektury: łączącej stabilny system składkowy, ochronę przed ubóstwem, uzupełniające filary, przejrzyste zasady, wiarygodne instytucje i polityki umożliwiające dłuższe, zdrowsze życie zawodowe.

Warszawska konferencja NDC potwierdziła, że debata o emeryturach jest debatą o przyszłości państwa dobrobytu. Systemy emerytalne w XXI wieku muszą zapewniać „zmianę bez powtarzającego się kryzysu”. Muszą automatycznie reagować na zmiany demograficzne i gospodarcze, ale jednocześnie pozostać adekwatne, zrozumiałe i politycznie legitymizowane. To zadanie trudne, lecz nieuniknione. SGH jako gospodarz konferencji stała się miejscem debaty o tym, jak projektować emerytury w świecie dłuższego życia, niepewności i rosnących współzależności społecznych.

Organizatorem konferencji była SGH, przy współorganizacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz partnerstwie Swedish Pensions Agency. Było to czwarte wydarzenie z cyklu konferencji NDC, po wcześniejszych spotkaniach w Sandham, Sztokholmie i Rzymie, a zarazem pierwsze organizowane w Warszawie. 

DR HAB. AGNIESZKA CHŁOŃ-DOMIŃCZAK, prof. SGH, prorektorka ds. nauki, dyrektorka Instytutu Statystyki i Demografii, Kolegium Analiz Ekonomicznych SGH 

Fot. Piotr Potapowicz, SGH