Humanocentryczny Przemysł 5.0

W Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie (KNoP SGH) od 2025 r. realizowany jest trzyletni projekt badawczy Humanocentryczny Przemysł 5.0. Projekt stanowi odpowiedź na rosnącą potrzebę zrozumienia przemian zachodzących we współczesnych przedsiębiorstwach w warunkach gwałtownej transformacji technologicznej, narastającej zmienności otoczenia i rosnących oczekiwań społecznych wobec organizacji gospodarczych.

Zróżnicowanie zespołu badawczego zarówno pod względem środowisk, jak i reprezentowanych dyscyplin naukowych pozwala spojrzeć na koncepcję Przemysłu 5.0 z wielu perspektyw, od zarządzania strategicznego, przez ekonomię i polityki publiczne, po psychologię organizacji oraz zagadnienia związane z kapitałem ludzkim i odpowiedzialnością społeczną.

Na potrzeby realizowanego projektu Przemysł 5.0 definiowany jest jako paradygmat rozwoju przedsiębiorstw, w ramach którego zaawansowane technologie cyfrowe i systemy cyberfizyczne integrowane są z procesami organizacyjnymi w sposób podporządkowany realizacji celów społecznych, środowiskowych i ekonomicznych, przy jednoczes-
nym zachowaniu centralnej roli człowieka w projektowaniu, zarządzaniu i realizacji procesów pracy. Koncepcja ta zakłada komplementarność technologii i kompetencji ludzkich, orientację na wzmacnianie odporności organizacyjnej oraz konsekwentną integrację zasad zrównoważonego rozwoju w strategiach i praktykach funkcjonowania przedsiębiorstw, traktując te elementy jako wzajemnie powiązane i warunkujące długookresową konkurencyjność organizacji.

W centrum uwagi znajduje się człowiek, także jako użytkownik i współtwórca technologii. Badania wskazują, że technologie przyszłości powinny być projektowane tak, aby wzmacniały potencjał pracowników, rozwijały ich kompetencje, poprawiały bezpieczeństwo pracy i minimalizowały obciążenia poznawcze wynikające z interakcji z inteligentnymi systemami.

Zakres projektu obejmuje analizę oddziaływania technologii charakterystycznych dla Przemysłu 5.0, innowacji społecznych i procesowych oraz towarzyszących im zmian kulturowych na zdolność przedsiębiorstw do kształtowania odporności wobec zakłóceń i sytuacji kryzysowych, wzmacniania orientacji na człowieka poprzez projektowanie inkluzywnego, bezpiecznego i sprzyjającego rozwojowi środowiska pracy, a także na poziom gotowości organizacji do praktycznej implementacji zasad zrównoważonego rozwoju oraz powiązanej z nimi koncepcji Przemysłu 5.0. Tak określony zakres analityczny zakłada odejście od ujmowania technologii wyłącznie w kategoriach celu rozwoju organizacyjnego na rzecz postrzegania jej jako instrumentu realizacji wartości organizacyjnych i społecznych. W konsekwencji Przemysł 5.0 interpretowany jest jako korekta dominującego w Przemyśle 4.0 paradygmatu technocentrycznego, w którym nadrzędne znaczenie przypisywano automatyzacji i optymalizacji procesów, na rzecz podejścia akcentującego centralną rolę człowieka, sens organizacyjny oraz długofalową zdolność adaptacyjną przedsiębiorstw, a dopiero w dalszej kolejności dobór rozwiązań technologicznych, procesowych i strukturalnych, wspierających realizację tych celów.

W pierwszym roku realizacji projektu zespół badawczy skupił się na przeprowadzeniu szeroko zakrojonego przeglądu literatury naukowej, traktując go jako fundament dalszych prac empirycznych. Analiza koncentrowała się na trzech głównych wymiarach wpisanych w koncepcję Przemysłu 5.0: orientacji na człowieka, odporności organizacyjnej oraz zrównoważonym rozwoju. Celem przeglądu było nie tylko syntetyczne uporządkowanie istniejącego dorobku badawczego, lecz również identyfikacja dominujących nurtów interpretacyjnych oraz kierunków ewolucji sposobów konceptualizacji przedsiębiorstwa w warunkach dynamicznych zmian technologicznych, społecznych i regulacyjnych.

Jednym z ważniejszych wniosków z przeprowadzonej analizy jest stwierdzenie, że Przemysł 5.0 oznacza jakościową zmianę w podejściu do roli człowieka w organizacji. O ile Przemysł 4.0 koncentrował się przede wszystkim na cyfryzacji, automatyzacji, integracji systemów informatycznych oraz zwiększaniu efektywności operacyjnej, o tyle Przemysł 5.0 przesuwa punkt ciężkości na tworzenie wartości dla szerokiego grona interesariuszy, nie ograniczając się wyłącznie do perspektywy efektywności produkcyjnej. W centrum uwagi znajduje się człowiek, także jako użytkownik i współtwórca technologii. Badania wskazują, że technologie przyszłości powinny być projektowane tak, aby wzmacniały potencjał pracowników, rozwijały ich kompetencje, poprawiały bezpieczeństwo pracy i minimalizowały obciążenia poznawcze wynikające z interakcji z inteligentnymi systemami. W tym kontekście humanocentryczność nie jest rozumiana wyłącznie jako troska o dobrostan jednostki, ale również jako podejście projektowe, w którym technologia ma służyć człowiekowi, a nie odwrotnie.

Drugim kluczowym obszarem, w którym Przemysł 5.0 przynosi istotną zmianę, jest rozumienie odporności przedsiębiorstw. Badania literaturowe jednoznacznie wskazują, że współczesne organizacje funkcjonują w środowisku charakteryzującym się rosnącą niepewnością oraz wysokim ryzykiem geopolitycznym, klimatycznym i technologicznym. W takim otoczeniu odporność staje się jedną z kluczowych kompetencji organizacyjnych, definiowaną nie jako zdolność powrotu do pierwotnego stanu po kryzysie, lecz jako umiejętność dynamicznego dostosowywania się, uczenia i transformowania w odpowiedzi na zmieniające się wyzwania. Przemysł 5.0 akcentuje rolę technologii wspierających przewidywanie ryzyk, jednocześnie podkreślając znaczenie czynników ludzkich, takich jak kompetencje pracowników, kultura organizacyjna sprzyjająca elastyczności, zdolność do współpracy, a także przywództwo ukierunkowane na rozwój i adaptację.

Trzecim wymiarem, istotnym w koncepcji Przemysłu 5.0, jest zrównoważony rozwój, który przestaje być traktowany jako opcjonalny element strategii, a staje się warunkiem długoterminowej konkurencyjności przedsiębiorstwa. Literatura wskazuje na coraz szersze wykorzystanie technologii niskoemisyjnych oraz rozwiązań redukujących ślad węglowy, a także na rosnące znaczenie gospodarki o obiegu zamkniętym, inteligentnych systemów zarządzania energią i surowcami oraz rozwiązań sprzyjających efektywnemu gospodarowaniu odpadami. Wiele przedsiębiorstw zaczyna postrzegać zrównoważony rozwój jako sposób na zwiększenie odporności i innowacyjności, a nie tylko jako odpowiedź na regulacje. Jednocześnie literatura zwraca uwagę na to, że pełne wdrożenie założeń zrównoważonego rozwoju wymaga nie tylko modernizacji technologicznej, lecz także zmiany sposobu myślenia o odpowiedzialności przedsiębiorstwa wobec interesariuszy (także społeczności lokalnych czy środowiska naturalnego).

Projekt Humanocentryczny Przemysł 5.0 wnosi istotny wkład do współczesnej debaty naukowej dotyczącej kierunków rozwoju przemysłu i zarządzania w warunkach współwystępowania transformacji technologicznej, społecznej i środowiskowej. Jego wartość polega na integracji perspektywy humanocentrycznej z analizą odporności organizacyjnej i zrównoważonego rozwoju, co pozwala na wypracowanie spójnego ujęcia transformacji przedsiębiorstw, wykraczającego poza dominujące dotąd podejścia technocentryczne. Wyniki badań stanowić będą podstawę do formułowania rekomendacji zarówno dla przedsiębiorstw, poszukujących efektywnych i odpowiedzialnych modeli wdrażania zaawansowanych technologii, jak i dla instytucji publicznych, odpowiedzialnych za projektowanie polityk wspierających transformację gospodarczą. Projekt posiada również wymiar edukacyjny i rozwojowy, gdyż jego ustalenia mogą wpłynąć na kierunki kształcenia przyszłych kadr menedżerskich oraz specjalistycznych, wskazując kompetencje kluczowe w środowisku, w którym technologia i człowiek współtworzą złożone, dynamiczne ekosystemy organizacyjne.

W prace badawcze zaangażowany jest interdyscyplinarny zespół, w skład którego wchodzą: dr hab. Agata Lulewicz-Sas, prof. SGH (kierująca projektem), dr hab. Barbara Ocicka, prof. SGH, dr hab. Tomasz Rostkowski, prof. SGH, dr hab. Hanna Kinowska, dr Anna Tryfon-Bojarska, dr Dariusz Danilewicz, dr Michał Zubek, dr Małgorzata Godlewska, dr Mariusz Sagan, dr Katarzyna Bentkowska, dr Joanna Korpus, dr Weronika Daniłowska, dr Ewa Jastrzębska, dr Paulina Legutko-Kobus, dr Anna Kononiuk, dr Joanna Godlewska oraz dr hab. Łukasz Sienkiewicz, prof. Politechniki Gdańskiej (PG). 

DR HAB. AGATA LULEWICZ-SAS, prof. SGH, kierownik Zakładu Zarządzania Kapitałem Ludzkim, Instytut Kapitału Ludzkiego, Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie SGH
DR PAULINA LEGUTKO-KOBUS, kierowniczka Zakładu Polityki Regionalnej i Lokalnej, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Kolegium Ekonomiczno-Społeczne SGH
DR HAB. HANNA KINOWSKA, Zakład Zarządzania Kapitałem Ludzkim, Instytut Kapitału Ludzkiego, Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie SGH
DR HAB. BARBARA OCICKA, prof. SGH, Zakład Zarządzania Ryzykiem, Instytut Finansów Korporacji i Inwestycji, Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie SGH