Wymiary przestrzeni tworzących gospodarkę. Ekonomia XXI wieku jako nauka o relacjach społecznych

W świecie, w którym technologie są coraz łatwiej dostępne, a wiedza przekracza granice szybciej niż kiedykolwiek wcześniej, o sukcesie coraz częściej decydują czynniki, których nie sposób ująć wyłącznie w tabelach i wskaźnikach makroekonomicznych.

Rosnące znaczenie zyskują zaufanie społeczne, jakość instytucji, zdolność do współpracy, odpowiedzialność przedsiębiorstw, dostępność usług publicznych oraz aktywność lokalnych społeczności. Innymi słowy – gospodarka zaczyna być rozumiana jako sieć relacji między ludźmi, organizacjami i miejscami. To właśnie ta perspektywa coraz silniej zaznacza swoją obecność we współczesnych badaniach ekonomicznych i była osią dyskusji podczas III edycji Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Przestrzeń w ekonomii – społeczne uwarunkowania rozwoju gospodarki”, zorganizowanej w SGH. Konferencja stała się przyczynkiem do niniejszego tekstu.

PRZESTRZEŃ TO NIE TYLKO GEOGRAFIA

Samo pojęcie przestrzeni w ekonomii uległo w ostatnich latach głębokiej zmianie. Przestało oznaczać wyłącznie lokalizację przedsiębiorstw, odległość od rynku czy rozmieszczenie infrastruktury. Dzisiaj przestrzeń ma znacznie szerszy wymiar.

To przestrzeń społeczna – tworzona przez relacje między mieszkańcami, przedsiębiorcami, samorządami i organizacjami pozarządowymi. To również przestrzeń instytucjonalna, w której funkcjonują przepisy prawa, system edukacji czy administracja publiczna. Coraz większego znaczenia nabiera także przestrzeń cyfrowa, w której powstają nowe modele biznesowe, rozwijają się platformy internetowe, społeczności wirtualne oraz rozwiązania oparte na sztucznej inteligencji.

Wszystkie te przestrzenie zaczynają się przenikać. Granica między światem fizycznym a cyfrowym staje się coraz mniej wyraźna, podobnie jak podział między działalnością gospodarczą a społeczną. Oznacza to, że rozwój nie jest już wyłącznie efektem inwestycji finansowych. Coraz częściej zależy od jakości współpracy pomiędzy uczestnikami życia społecznego i gospodarczego.

TECHNOLOGIA NIE ZASTĄPI ZAUFANIA

W debacie o przyszłości gospodarki dominują dziś takie pojęcia, jak sztuczna inteligencja, automatyzacja, metaverse czy gospodarka platformowa. Łatwo ulec przekonaniu, że to właśnie technologie są głównym motorem rozwoju. Tymczasem coraz więcej badań pokazuje, że same innowacje nie gwarantują sukcesu. Technologia może zwiększać produktywność, ułatwiać komunikację i tworzyć nowe modele biznesowe, ale jednocześnie może pogłębiać nierówności, wykluczać część społeczeństwa z rynku pracy czy osłabiać więzi społeczne. Ostateczny efekt zależy od sposobu jej wykorzystania oraz od jakości otoczenia społecznego i instytucjonalnego.

Dlatego coraz częściej mówi się o odpowiedzialnej transformacji cyfrowej. Jej celem nie jest wyłącznie wdrażanie nowych rozwiązań technologicznych, lecz także budowanie takich warunków, aby korzyści z cyfryzacji były dostępne dla możliwie szerokich grup społecznych. W tym ujęciu innowacja przestaje być celem samym w sobie. Staje się narzędziem służącym poprawie jakości życia, zwiększaniu dostępności usług oraz wzmacnianiu współpracy.

GOSPODARKA ZACZYNA SIĘ LOKALNIE

Globalizacja przez wiele lat sprawiała wrażenie procesu osłabiającego znaczenie lokalności. Tymczasem doświadczenia ostatnich lat – pandemia COVID-19, kryzysy energetyczne, zakłócenia łańcuchów dostaw czy napięcia geopolityczne – pokazały, że odporność gospodarki budowana jest przede wszystkim na poziomie lokalnym. To właśnie miasta, regiony i społeczności lokalne najczęściej jako pierwsze reagują na kryzysy. Ich zdolność do współpracy, organizowania pomocy, tworzenia partnerstw oraz wykorzystywania lokalnych zasobów staje się jednym z najważniejszych czynników rozwoju.

Coraz większego znaczenia nabierają również kwestie dostępności. Nie chodzi już wyłącznie o infrastrukturę transportową, lecz także o możliwość korzystania z edukacji, ochrony zdrowia, usług opiekuńczych, kultury czy internetu. Dostępność staje się kategorią społeczną, która bezpośrednio wpływa na aktywność zawodową, przedsiębiorczość oraz jakość życia mieszkańców.

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ, KTÓRA TWORZY WARTOŚĆ SPOŁECZNĄ

Jednym z najbardziej interesujących kierunków rozwoju współczesnej ekonomii jest rosnące znaczenie przedsiębiorczości społecznej. Jeszcze kilkanaście lat temu postrzegano ją głównie jako uzupełnienie działalności organizacji pozarządowych. Obecnie coraz częściej staje się źródłem innowacji organizacyjnych i społecznych.

Przedsiębiorstwa społeczne pokazują, że możliwe jest łączenie efektywności ekonomicznej z realizacją celów społecznych. Tworzenie miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem, rozwój usług opiekuńczych, aktywizacja społeczności lokalnych czy wspieranie transformacji energetycznej nie są już traktowane jako działania uboczne, ale jako element nowoczesnego modelu gospodarowania.

Zmienia się również sposób oceny sukcesu przedsiębiorstw. Oprócz wyników finansowych coraz częściej analizuje się ich wpływ na otoczenie społeczne, środowisko naturalne oraz rozwój lokalnych wspólnot. Takie pojęcia, jak społeczna stopa zwrotu, wpływ społeczny czy wartość wspólna, stają się integralną częścią współczesnego języka ekonomii.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ JAKO PRZEWAGA KONKURENCYJNA

Zmienia się także rozumienie konkurencyjności przedsiębiorstw. Jeszcze niedawno utożsamiano ją przede wszystkim z produktywnością i rentownością. Obecnie coraz większą rolę odgrywa zdolność organizacji do budowania trwałych relacji z interesariuszami oraz odpowiedzialnego reagowania na wyzwania społeczne i środowiskowe.

Nieprzypadkowo tak dużego znaczenia nabierają koncepcje ESG, społecznej odpowiedzialności biznesu oraz zrównoważonych modeli biznesowych. Coraz więcej przedsiębiorstw dostrzega, że inwestowanie w pracowników, dialog społeczny, różnorodność, bezpieczeństwo czy ograniczanie wpływu na środowisko nie są wyłącznie kosztem. W dłuższej perspektywie stają się źródłem odporności i przewagi konkurencyjnej.

Podobna zmiana zachodzi również w politykach publicznych. Współczesne strategie rozwoju coraz rzadziej koncentrują się wyłącznie na wzroście gospodarczym. Coraz częściej obejmują jakość życia, spójność społeczną, zdrowie, bezpieczeństwo czy odporność lokalnych społeczności. Oznacza to odejście od myślenia o gospodarce jako autonomicznym systemie i postrzeganie jej jako elementu szerszego ekosystemu społecznego.

EKONOMIA PRZYSZŁOŚCI BĘDZIE EKONOMIĄ RELACJI

Jednym z najważniejszych wniosków płynących z dyskusji prowadzonych podczas konferencji jest przekonanie, że przyszłość gospodarki będzie zależała od umiejętności łączenia innowacyjności z odpowiedzialnością społeczną. Nawet najbardziej zaawansowane technologie nie zastąpią zaufania, współpracy i sprawnie funkcjonujących instytucji. To właśnie one tworzą środowisko, w którym innowacje mogą przynosić trwałe korzyści społeczne i gospodarcze.

Ekonomia XXI wieku coraz wyraźniej odchodzi od obrazu rynku jako zbioru anonimowych transakcji. W centrum zainteresowania znajdują się dziś ludzie – ich relacje, kompetencje, potrzeby i zdolność do wspólnego działania. Rozwój gospodarczy nie dokonuje się bowiem wyłącznie dzięki kapitałowi i technologiom. Powstaje tam, gdzie istnieje przestrzeń do współpracy, wzajemnego zaufania oraz budowania wartości, z której korzystają nie tylko przedsiębiorstwa, ale też całe społeczeństwo. W tym sensie „przestrzeń w ekonomii” przestaje być kategorią geograficzną. Staje się metaforą jakości relacji społecznych i instytucjonalnych, które decydują o zdolności gospodarki do rozwoju. To właśnie one mogą okazać się najcenniejszym zasobem w świecie pełnym niepewności, dynamicznych zmian technologicznych i rosnących wyzwań społecznych. 

DR EWELINA FLORCZAK, Katedra Geografii Ekonomicznej, Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie SGH