25 lutego 2026 r. w Centrum Prasowym PAP odbyła się konferencja poświęcona najnowszemu odczytowi wskaźnika WARS (jesień 2025) zatytułowana „Perspektywy rozwojowe samorządów – Wskaźnik Aktywności Rozwojowej Samorządów WARS”. To już kolejny raz, gdy badanie realizowane przez naukowców z SGH kompleksowo bada sytuację ekonomiczną i perspektywy rozwojowe jednostek samorządu terytorialnego (JST) w Polsce. Tegoroczny wskaźnik wyniósł 0,188.
Wskaźnik WARS – oparty o reprezentatywne badania ankietowe – odnosi się do procesów rozwojowych JST w zakresie możliwości gromadzenia dochodów, zapewnienia wydatków na inwestycje, skali usług świadczonych przez JST, zatrudnienia w JST oraz zmian zadłużenia budżetowego.
WARS z założenia jest wskaźnikiem ogłaszanym co pół roku, od wiosny 2023 r., w oparciu o cykliczne badania. Wyliczany jest na podstawie opinii zebranych wśród wójtów, burmistrzów, prezydentów miast, starostów powiatów i marszałków województw. Badanie obejmuje wszystkie samorządy w Polsce. W tegorocznej edycji, wyniki prezentują się następująco:
Odczyt tegorocznego badania jest bardzo podobny do I edycji, możemy zaobserwować dużą zmienność, tłem są zmiany polityczne czy kondycja finansowa JST.
Jeszcze większe zróżnicowanie występuje między wybranymi grupami JST. Ponownie najniższe wartości odnotwane są w gminach wiejskich, gdzie potencjał inwestycyjny jest mocno ograniczony przez m.in. mniejszą bazę dochodową, mniejszą liczbę podmiotów gospodarczych i uwarunkowania demograficzne.
Poziom wskaźnika silnie koreluje ze stopniem urbanizacji jednostki, potencjałem fiskalnym. Ponadto im większa, bardziej zróżnicowana jednostka, tym większa zdolność do generowania nadwyżki operacyjnej i absorpcji środków zewnętrznych. Umacnia się zróżnicowanie strukturalne, co musi zostać uwzględnione w prowadzeniu polityk dystrybucyjnych w sektorze finansów publicznych.
Ogólne wnioski z poszczególnych pytań:
Wydatki inwestycyjne:
– nastroje inwestycyjne w gminach wiejskich są coraz gorsze, prognozowany jest spadek inwestycji,
– jeśli wierzyć włodarzom, to gminy wiejskie nie będą rozwijać się równomiernie,
– największym potencjałem inwestycyjnym cechują się miasta na prawie powiatu.
Zakres i jakość usług:
– największy wzrost sygnalizują województwa,
– najmniejszy wzrost sygnalizują gminy wiejsko-miejskie.
Zatrudnienie:
– zatrudnienie w samorządzie w sektorze publicznym jest stabilne – tam, gdzie planowane są działania rozwojowe, tam dodatkowi pracownicy będą zatrudniani,
– procesy rozkładają się w czasie, w poprzednich latach wartości były dużo większe, szczególnie dla miast na prawach powiatu.
Zmiany podatkowe:
– odnotowujemy wzrost skłonności do zmiany stawek podatków, taryf, głównie chodzi tu o gminy (opłaty lokalne),
– efekt konieczności bilansowania budżetów przy ograniczonej elastyczności transferów centralnych.
Zadłużenie:
– ujemna wartość wskaźnika dla wszystkich grup, tak jak w poprzednich badaniach,
– prognozy rosnącego długu są rozpatrywane pesymistyczne, mimo dużych zadań inwestycyjnych,
– przez zmiany podatkowe w ostatnich latach, wartość zadłużenia dla województw jest zdecydowanie najwyższa.
Pozyskiwanie środków:
– różnice między gminami miejskimi a wiejskimi są bardzo dobrze widoczne, mówimy przede wszystkim o absorpcji środków unijnych,
– gminy wiejskie stoją przed ryzykiem marginalizacji absorpcyjnej, przez problemy strukturalno-demograficzne,
– gminy miejskie są dużo lepiej przygotowane na pozyskiwanie środków.
Dodatkowym elementem tej edycji badania WARS jest pytanie o wskazanie najważniejszych wyzwań dla samorządów oraz dla całej polskiej gospodarki w perspektywie najbliższych 12 miesięcy. Jak wskazał dr Kamil Flig, adiunkt w Katedrze Ekonomiki i Finansów Samorządu Terytorialnego, zebranie ponad 200 opinii z każdej grupy w badaniu, daje nam bogaty i autentyczny obraz tego, czym żyją dzisiaj samorządy w Polsce.
Wyzwania dla samorządu w opinii JST na 2026 r. obejmują: finanse i budżet (54% wskazań), inwestycje i infrastruktura (47% wskazań), oświata i edukacja (32% wskazań), obrona cywilna i bezpieczeństwo (27% wskazań), demografia (23% wskazań) oraz rosnące koszty życia bieżące (23% wskazań).
Wśród odpowiedzi były też nietypowe pojedyncze wskazania takie, jak wdrożenie AI w administracji, dynamiczny wzrost nakładów na szkoły w chmurze, zniesienie dwukadencyjności, ponieważ – jak twierdzą samorządowcy – ogranicza to zaangażowanie włodarzy gmin. Jeszcze inni zwrócili uwagę na problem braku zameldowania, wskazując np. na fakt, że nawet 40% mieszkańców nie jest zameldowanych w danej gminie.
Wskaźnik Aktywności Rozwojowej Samorządu jest inicjatywą realizowaną przez Szkołę Główną Handlową w Warszawie. Partnerem strategicznym badania jest Bank Gospodarstwa Krajowego, a partnerami Związek Banków Polskich oraz najważniejsze organizacje samorządowe, w tym:
• Unia Metropolii Polskich,
• Związek Powiatów Polskich,
• Związek Miast Polskich,
• Unia Miasteczek Polskich,
• Związek Gmin Wiejskich RP.
Patronat medialny nad konferencją objęła Polska Agencja Prasowa.
Rafał Dull, student SGH
