Profesor Janina Jóźwiak – wybitna badaczka procesów ludnościowych

Badania procesów ludnościowych w Polsce, które były centralnie koordynowane przez powstały w 1978 r. Instytut Statystyki i Demografii (ISiD), stwarzały znakomitą sposobność zaangażowania w ważne projekty badawcze i oddziaływania na rozwój badań demograficznych. Prof. Jerzy Z. Holzer, dyrektor instytutu, powierzył dr Janinie Jóźwiak kierowanie nowo utworzonym Zakładem Demografii.

W latach 90. pojawił się równoległy nurt dociekań badawczych – problemy systemów edukacji wyższej i zarządzania badaniami naukowymi. Nie zajmujemy się tym obszarem aktywności prof. Janiny Jóźwiak. Interesują nas jednak jej dokonania jako badaczki procesów ludnościowych.

Lata 70. i 80. to okres rozwoju modelowania demograficznego, w tym wielostanowych modeli dynamiki populacji. Dysponując dobrym przygotowaniem w zakresie metod ilościowych, do tego nurtu naukowego wpisuje się dr Janina Jóźwiak. Zajmuje się modelowaniem dynamiki populacji i jej struktur, prognozowaniem demograficznym w teoretycznym i praktycznym aspekcie oraz zastosowaniami ujęć modelowych w analizach procesów demograficznych. Publikacje dr Janiny Jóźwiak z lat 80. dotyczą przede wszystkim zagadnień teoretycznych i propozycji nowych rozwiązań analitycznych (modele ludności, modele projekcyjne, dokładność prognoz ludności)¹, choć nie brak też prac empirycznych, w tym opracowywania prognoz ludności Polski oraz oceny perspektyw demograficznych przy różnych scenariuszach przewidywań². Zarówno jej publikacje, jak i inspirowanie innych do podejmowania tej tematyki w badaniach centralnie koordynowanych w instytucie przyczyniły się niewątpliwie do znacznego postępu w zakresie stosowania ilościowych narzędzi analizy procesów demograficznych w Polsce. Uwieńczeniem tego etapu rozwoju naukowego dr Janiny Jóźwiak była praca habilitacyjna Matematyczne modele ludności (1985, Monografie i Opracowania, nr 176, SGPiS) będąca podstawą do uzyskania stopnia doktora habilitowanego nauk ekonomicznych w 1986 r. Autorka dokonała przeglądu modeli projekcyjnych w klasycznej, wielostanowej oraz stochastycznej wersji oraz zaproponowała nowe rozwiązania (uogólniony model wielostanowy, koncepcja macierzy fundamentalnej, problem agregacji modelu, problem zbieżności do granicznej struktury ustabilizowanej). Była to pierwsza publikacja w Polsce poświęcona tym metodom i zawierała wiele autorskich rozwiązań. Po prezentacji  rozprawy habilitacyjnej w trakcie swego pierwszego stażu naukowego, który odbyła w połowie 1985 r. w Netherlands Interdisciplinary Demographic Institute (NIDI) w Hadze, dr Janina Jóźwiak otrzymała propozycję opublikowania książki w wydawnictwie NIDI. Przygotowana na podstawie habilitacji książka pt. Mathematical models of population została wydana w 1992 r. Książka ta wzbudziła zainteresowanie w międzynarodowym środowisku demograficznym, przyczyniając się do rozpoznawalności dorobku naukowego jej autorki. W stosunkowo krótkim czasie od zainteresowania się procesami ludnościowymi Janina Jóźwiak osiągnęła wysoką pozycję naukową nie tylko wśród badaczy procesów ludnościowych w kraju, ale także w międzynarodowym środowisku naukowym. Wyrazem jej pozycji naukowej jest też zaproszenie do przygotowania rozdziału o rozwoju demografii w publikacji poświęconej ocenie rozwoju nauk społecznych w Polsce do 1989 r. przez wydawnictwo Deutsche Gesellschaft für Zeitgeschichtliche Fragen³.

W kolejnym etapie swego rozwoju naukowego, na początku którego dr hab. Janina Jóźwiak przebywała na stażu naukowym w Office of Population Research na Uniwersytecie Princeton (ostatni kwartał 1990 r.), nadal interesowała się zastosowaniami metod matematycznych i statystycznych w badaniach procesów ludnościowych. Oprócz rozważań teoretycznych związanych z modelowaniem procesów demograficznych zajmuje się zastosowaniami modeli projekcyjnych, w szczególności do analiz procesu starzenia się ludności – jego demograficznych determinant oraz konsekwencji dla systemu emerytalnego w Polsce, wyprzedzając zresztą późniejszą debatę o tych kwestiach4. Zagadnieniom modelowania dynamiki populacji poświęcone były publikacje dotyczące modeli wieloregionalnych, w tym autorska propozycja oceny wkładu poszczególnych regionów w proces reprodukcji ludności z wykorzystaniem koncepcji wartości reprodukcyjnej populacji⁵. Pojawiają się też nowe wątki badawcze. Szczególnie ważne jest zwrócenie uwagi na zachowania demograficzne w zmieniającym się kontekście społecznym i ekonomicznym. Autorska koncepcja badania zachowań demograficznych traktuje zachowania jednostki jako efekt (hierarchicznego) procesu podejmowania decyzji. Koncepcja ta uwzględnia w dynamicznym ujęciu optymalizację tzw. modelu życia jednostki⁶. Publikacje omawiające te zagadnienia wpisywały się w europejską debatę o zmianie paradygmatu badań demograficznych. Polega ona na przejściu od ujęć w skali makro do ujęć w skali mikro i determinuje zmianę podejścia badawczego do procesów demograficznych, a także wymaga poszerzenia spektrum metod analizy przebiegu życia jednostki. Przyczyniły się one także do rozwinięcia debaty o zmianie paradygmatu badań demograficznych w Polsce, która ułatwiła włączenie demografów polskich do międzynarodowych programów badań demograficznych w Europie, zapoczątkowanych w latach 90. ISiD przystąpił do pierwszego międzynarodowego programu badań demograficznych w Europie pt. „Fertility and Family Surveys in Countries of the ECE Region”, realizowanego pod auspicjami Funduszu Ludnościowego Narodów Zjednoczonych (UNFPA) w różnych krajach europejskich w latach 90. Instytut brał udział w pierwszej edycji badań kolejnego programu „Generations and Gender Programme”, który został uruchomiony w roku 2000 przez Europejską Komisję Gospodarczą ONZ (UNECE) i wiodące europejskie instytuty badawcze. Pierwsza edycja badań zakończyła się w 2016 r. Instytut uczestniczy także w drugiej edycji badań rozpoczętej w 2020 r.

Równolegle z rozwojem badań ankietowych dotyczących zachowań demograficznych doskonaleniu ulegały metody analityczne stosowane do analizy danych indywidualnych. W związku z modelowaniem dynamiki zachowań jednostek dr hab. Janina Jóźwiak zainteresowała się metodą analizy historii zdarzeń i specyficznymi dla tej analizy technikami służącymi badaniu cyklu życia jednostki, czego efektem jest współautorstwo dwóch monografii wydanych w latach 90.⁷.

Osiągnięcia naukowe dr hab. Janiny Jóźwiak i jej aktywność na rzecz rozwoju demografii i nauk ekonomicznych zostały uwieńczone tytułem profesora nauk ekonomicznych nadanym w 1993 r.

Koniec lat 90. i pierwsza dekada XXI wieku przynoszą kolejny zwrot zainteresowań naukowych prof. Janiny Jóźwiak. Pasjonuje się mechanizmem zmian demograficznych w Polsce oraz wpływem czynników społecznych i ekonomicznych na te zmiany. Zwraca uwagę, że koncepcja drugiego przejścia demograficznego dotycząca zmian demograficznych w krajach Europy Północnej czy Zachodniej, obserwowanych od końca lat 60., nie ma pełnego zastosowania w polskich warunkach, gdzie zachowania jednostek są znacznie bardziej wrażliwe na niepewność ekonomiczną, natomiast przemiany światopoglądowe odgrywają mniejszą rolę. Szczególne znaczenie w kształtowaniu tych zachowań mają pozycja na rynku pracy i edukacja⁸. Inne publikacje odnoszą się również do zmian demograficznych w skali świata, a zwłaszcza do globalnego wymiaru procesu starzenia się ludności⁹. Ostatnie publikacje dotyczą Polski i Europy: rozważania artykułu z 2008 r. o przyczynach utrzymującej się niskiej płodności i poszukiwaniu właściwych rozwiązań nie tracą swej aktualności, podobnie jak ocena demograficznych uwarunkowań rynku pracy w Polsce czy skutków ekonomicznych przewidywanych zmian ludnościowych w Polsce¹⁰. Artykuł z 2012 r. wraca do kwestii walorów wyjaśniających koncepcji drugiego przejścia demograficznego, przedstawiając rekapitulację badań empirycznych nad przemianami zachowań dotyczących rodziny w Europie¹¹.

Różnorodność podejmowanych problemów o charakterze teoretycznym i empirycznym oraz ewolucja zainteresowań naukowych prof. Janiny Jóźwiak wpisują się w najbardziej znaczący nurt współczesnych badań procesów ludnościowych, świadcząc o umiejętności dostrzegania zagadnień ważnych na kolejnych etapach rozwoju tych badań. Jej dokonania naukowe, a także udział w międzynarodowych projektach badawczych i konferencjach przyczyniły się nie tylko do szczególnie wyróżniającej się pozycji w polskim środowisku naukowym, ale także do miejsca w międzynarodowej społeczności demograficznej. O jej pozycji naukowej jako demografa świadczy wybór na wiceprezydenta (1999–2003) oraz prezydenta (2003–2008) przez członków Europejskiego Stowarzyszenia Badań nad Ludnością (European Association for Population Studies – EAPS). Po upływie tej kadencji została powołana na honorowego prezydenta EAPS.

Profesor Janina Jóźwiak była niewątpliwie uczoną o światowym wymiarze. 

PROF. DR HAB. IRENA E. KOTOWSKA, Instytut Statystyki i Demografii, Kolegium Analiz Ekonomicznych SGH
DR HAB. AGNIESZKA CHŁOŃ-DOMIŃCZAK, prof. SGH, prorektorka ds. nauki, dyrektorka Instytutu Statystyki i Demografii, Kolegium Analiz Ekonomicznych

1. Np. artykuły w „Studiach Demograficznych”: Jóźwiak J., 1980, Ocena zbieżności populacji do struktury ustabilizowanej za pomocą prognoz retrospektywnych; Holzer J.Z., Jóźwiak J., 1981, Próba wyznaczenia optymalnej liczby urodzeń dla osiągnięcia ustabilizowanej struktury płci i wieku ludności Polski w roku 2060; Jóźwiak J., 1983, Agregacja w wieloregionalnym modelu ludności Rogersa; Jóźwiak J., 1983, O problemie zbieżności populacji do struktury ustabilizowanej; Baran A., Greń J., Jóźwiak J., Laszuk J., Zimny Z., 1987, Matematyczne metody optymalizacji zjawisk demograficznych, SGPiS, Warszawa.
2. Np. Baran A., Jóźwiak J., 1988, Liczebność Polonii Stanów Zjednoczonych Ameryki w świetle polskich i amerykańskich źródeł oraz odmiennych metod obliczeniowych, [w:] Polonia amerykańska: przeszłość i współczesność, red. Gromada T.V., Kubiak H., Kusielewicz E., Ossolineum, Kraków; Frątczak E., Jóźwiak J., Link K., Rószkiewicz M., 1983, Prognoza demograficzna dla Polski na lata 1983–1990 oraz 1995, „Studia Demograficzne”.
3. Jóźwiak J., 1989, Demography in Poland. Theory, methods, practice, [w:] red. Sharff R., Sozialwissenschaften in der Volksrepublik Polen: theoretische Orientierungen, Methoden, Forschungsfelder, Deutsche Gesellschaft für Zeitgeschichtliche Fragen: Erlangen, 329–359.
4. Np. Jóźwiak J., Kotowska I.E. (red.), 1991, Usefulness of demographic modelling: proceedings of the seminar „Usefulness of demographic models”, Jadwisin, November, 1989, Monografie i Opracowania 345, Szkoła Główna Planowania i Statystyki; Jóźwiak J., 1991, Modelling demographic and socio-economic determinants of fertility in Poland, [w:] red. Gaburro G., Poston Jr. D.L., Essays on population economics: in memory of Alfred Sauvy, Cedam – Casa Editrice dott. Antonio Milani: Padova; Frątczak E., Jóźwiak J., 1992, The demographic determinants of population aging. The case of Poland, [w:] Demographic Causes and Economic Consequences of Population Aging. Europe and North America, Stolnitz G., red., UNECE Economic Studies, New York 1992; Frątczak E., Jóźwiak J., 1992, Demographic trends and the pension problem in Poland, Laxenburg, Austria (IIASA Working Paper; WP-92-23).
5. Jóźwiak J., 1993, Wartość reprodukcyjna populacji. Koncepcja i zastosowania na przykładzie ludności Polski, „Studia Demograficzne”; Jóźwiak J., 1994, On some problems of multiregional population modelling, ECE Eurostat Joint Work Session on Demographic Projections, Luksemburg, Working Paper 13.
6. Jóźwiak J., Szapiro T., 1990, Zachowania demograficzne jako efekt procesu podejmowania decyzji – próba opisu, „Studia Demograficzne”; Jóźwiak J., Szapiro T., 1991, Decision making and demographic behaviour, [w:] Jóźwiak J., Kotowska I.E. (red.), 1991, Usefulness of demographic modelling: proceedings of the seminar „Usefulness of demographic models”, Jadwisin, November, 1989, Monografie i Opracowania 345, Szkoła Główna Planowania i Statystyki.  
7. Frątczak E., Jóźwiak J., Paszek B., 1991, Metodyka badań cyklu życia jednostki i rodziny: wybrane aspekty, Monografie i Opracowania 341, Szkoła Główna Handlowa; Frątczak E., Jóźwiak J., Paszek B., 1996, Zastosowania analizy historii zdarzeń w demografii: nieparametryczna i semiparametryczna analiza danych badania retrospektywnego 1988: droga życiowa – biografia rodzinna, zawodowa i migracyjna, Oficyna Wydawnicza Szkoły Głównej Handlowej.
8. Np. Jóźwiak J. (red.), 1995, Selected aspects of demographic transition in Europe, „Polish Population Review”; Jóźwiak J., 1999, Posłowie (Zmiana paradygmatu w demografii), [w:] Kotowska I.E. (red.), Przemiany demograficzne w Polsce w latach 90. w świetle koncepcji drugiego przejścia demograficznego: praca zbiorowa, Monografie i Opracowania 461, SGH; Jóźwiak J., 2001, Ludność i gospodarka, [w:] Strzelecki Z., Ochocki A. (red.), 2001, Polska a Europa: procesy demograficzne u progu XXI wieku, I Kongres Demograficzny w Polsce: sesja inauguracyjna, Rządowa Rada Ludnościowa, Rządowe Centrum Studiów Strategicznych; Kotowska I., Jóźwiak J., Matysiak A., Baranowska-Rataj A., 2008, Poland: Fertility decline as a response to profound societal and labour market changes?, „Demographic Research”.
9. Jóźwiak J., 2002, Demographic dimension of global change, „Geographia Polonica”, Special Issue Global Change: Polish Perspective; Jóźwiak J., 2002, The demographic dimension to global climatic change, „Papers on Global Change IGBP”; Jóźwiak J., 2003, Population ageing – challenge of the 21st century, „Polish Population Review”.
10. Jóźwiak J., Kotowska I.E., 2008, Decreasing Birth Rates in Europe: Reasons and Remedies, „European View”; Jóźwiak J., Kotowska I.E., 2010, Przewidywane zmiany liczby i struktury wieku ludności w Polsce do 2035 roku i ich skutki ekonomiczne, [w:] Mączyńska E. (red.), Problemy demograficzne Polski i ich skutki ekonomiczne: raport z pierwszego posiedzenia Narodowej Rady Rozwoju, Kancelaria Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej; Jóźwiak J., 2013, Demograficzne uwarunkowania rynku pracy w Polsce, [w:] Kiełkowska M. (red.), Instytut Obywatelski, Zeszyty Demograficzne 1.
11. Kotowska I.E., Jóźwiak J., 2012, Nowa demografia Europy a rodzina, „Roczniki Kolegium Analiz Ekonomicznych”.

FOT. MACIEJ GÓRSKI, Archiwum SGH