Badania postkomunistycznego kapitalizmu w 11 krajach Europy Środkowej i Wschodniej (EŚW) przyjętych do Unii (dalej UE11) zostały podjęte w Katedrze Ekonomii II Kolegium Gospodarki Światowej SGH w 2014 r. i były kontynuowane od 2015 r. przy współpracy z Zakładem Socjologii Ekonomicznej Kolegium Ekonomiczno-Społecznego SGH1.
W pierwszym etapie przedmiotem badań była analiza podobieństw architektury instytucjonalnej 11 nowych krajów Unii Europejskiej i czterech krajów Europy Zachodniej, reprezentujących cztery modele porządków kapitalistycznych: kontynentalny, śródziemnomorski, skandynawski i anglosaski (Rapacki red. 2019 i 2019a). W wyniku badań ustalono istotne różnice między krajami EŚW a krajami Europy Zachodniej. Te pierwsze tworzyły osobne klastry i wyróżniały się niższym poziomem spójności i komplementarności architektur instytucjonalnych (Rapacki ed 2019a: 195). Wykryta empirycznie wysoka niespójność nasuwała skojarzenie z patchworkiem, jednak zastosowane metody nie dostarczały podstaw do teoretycznego wyjaśnienia genezy i charakteru tej niespójności.
Sytuacja ta skłoniła dwóch członków zespołu, reprezentujących socjologię ekonomiczną (Juliusz Gardawski) i ekonomię (Ryszard Rapacki), do podjęcia w 2019 r. próby interdyscyplinarnej weryfikacji hipotezy o istnieniu odrębnego typu gospodarki rynkowej – kapitalizmu patchworkowego. Przystępując do pracy, nawiązano do wybranych wątków metodologicznych i teoretycznych dorobku Maxa Webera, do nowej socjologii ekonomicznej, ekonomii ewolucyjnej i innych nurtów nieortodoksyjnych (Gardawski, Rapacki 2021).
KONCEPTUALIZACJA
Poniżej przedstawione zostaną wybrane elementy konceptualizacji kapitalizmu patchworkowego2: a) rekonstruowano kapitalizm, wykorzystując w dużym stopniu metodę typu idealnego według propozycji Webera z 1904 r.; b) przyjęto perspektywę jakościową i holistyczną w odróżnieniu od ilościowej empirycznej perspektywy pierwszego etapu; c) za Weberem kładziono nacisk na motywacje nie tylko celowo racjonalne, lecz także wartościowo racjonalne i tradycjonalne oraz na wartości i aspiracje nowych elit władzy; d) ewolucję porządków ujmowano w perspektywie długiego trwania i zależności ścieżkowej, chociaż pozostawiono miejsce dla perspektywy zmiany skokowej, punktuacyjnej; e) przyjęto definicje patchworku i heterogenii (przez pierwszy rozumiano układ powstający w drodze dołączania do systemu elementów niezależnych od wcześniej ułożonych przy minimalnym koszcie transakcyjnym wejścia i przy braku koordynacji ich działania w ramach systemu, heterogenia oznacza z kolei niespójny układ obejmujący wiele niezależnych ścieżek rozwojowych, z których każda niesie swoisty genotyp); f) porządek społeczno-gospodarczy jest opisywany kategoriami „osnowy” i „wątku”. Pierwsza składa się z instytucji konstytuujących porządek. Są to głównie instytucje formalne, które kształtują podstawowe dla danego porządku warunki działania, „reguły gry”. W krajach EŚW instytucje formalne są stosunkowo słabe i słabo zinternalizowane oraz tworzą układ heterogeniczny, w którym nakładały się elementy feudalne, protokapitalistyczne, autorytarno-socjalistyczne, rynkowe.
Kategoria „wątku” obejmuje ogół „graczy” działających na podstawie reguł gry. W realiach krajów EŚW graczami są przede wszystkim duże firmy, w tym należące do międzynarodowych korporacji (TNK).
PROCES KSZTAŁTOWANIA KAPITALIZMU PATCHWORKOWEGO
Idealne typologie kapitalizmu mają zwykle swoje zakorzenienie w konkretnych porządkach społeczno-gospodarczych. W przypadku kapitalizmu patchworkowego nawiązuje się do porządku właściwego Polsce. Model tego kapitalizmu ma charakter typu idealnego, nie jest więc indukcyjnie wyabstrahowany z realnej genezy polskiego kapitalizmu, wyselekcjonowane zjawiska empiryczne są ułożone w nieco odmiennej konfiguracji i mają nieco odmienny charakter niż obecne w rzeczywistości.
Dziedzictwo historyczne
Badacze zjawisk społecznych (zwłaszcza Stefan Nowak) uchwycili bagaż dziedzictwa u schyłku poprzedniego reżimu: słabo zintegrowane społeczeństwo stanowiło swego rodzaju „federację grup pierwotnych” (rodzinnych i towarzyskich) o słabych więziach z instytucjami oficjalnymi, zjednoczonych w narodowej wspólnocie. Łatwo dostrzec w tym socjogramie układ rozproszonych grup o cechach patchworku. Członkowie społeczeństwa mieli skłonność do „amoralnego familizmu”, relatywizowania norm moralnych do grup własnych, podchodzenia z rezerwą do uniwersalnych norm prawa oficjalnego [„prawno-aksjologicznego nihilizmu” (Skąpska 2017)], mieli niski poziom zaufania do grup obcych i do pełniących role władcze (niski społeczny kapitał pomostowy i podległościowy). W słabo klasowo zróżnicowanym społeczeństwie wyróżniała się warstwa inteligencji, zwłaszcza humanistycznej, której członkowie cechowali się otwartością postaw. Wraz ze złagodzeniem reżimu totalitarnego lub przekształcaniem w części krajów EŚW totalitaryzmu w autorytarny socjalizm pojawiły się sprzyjające warunki dla powstania i utrwalenia etosowych grup opozycyjnych, zespolonych wokół idei narodowych i niepodległościowych. W Polsce w pierwszym rzędzie mowa o inteligenckiej grupie byłych doradców Solidarności z 1980 r., którą określamy jako grupę „etosowo-solidarnościową”.
Niespodziewany koniec komunizmu i rządy nowych elit
Punktem wyjścia porządku kapitalistycznego na wschód od Łaby było punktuacyjne załamanie w 1989 r. ustroju komunistycznego w bloku sowieckim w krajach bliskich zarówno totalitaryzmowi, jak i autorytarnemu socjalizmowi. W momencie przełomu w żadnym kraju nie istniała klasa ekonomiczna przygotowana do rozwijania porządku kapitalistycznego. W rezultacie demokratycznych wyborów władza w większości krajów trafiła w ręce nowych elit politycznych nieprzygotowanych do rządzenia krajem.
Splot czynników obiektywnych (wielkość i złożoność gospodarki, jej kondycja itd.), a zwłaszcza subiektywnych (systemy wartości i aspiracje elit) otwierał okno różnorodnych możliwości ustrojowych – ku demokracji liberalnej lub ku demokracji nieliberalnej. Za pierwszą ukrywała się ścieżka, która w kryzysowych warunkach „jesieni ludów” wiodła stopniowo do kapitalizmu patchworkowego, druga – do kapitalizmu oligarchicznego i innych form autokracji.
Wprowadzenie systemu rynkowego i prywatyzacja wywołały pogorszenie poziomu życia. Zmusiło ono elity władzy do złagodzenia modelu radykalnie rynkowego. W literaturze przedstawiano tę sekwencję jako przejście od fazy „neoliberalizmu” do fazy „neoliberalizmu zakorzenionego”.
W przypadku Polski sekwencja ta przybrała postać dwóch następujących po sobie elit o wspólnym korzeniu „etosowo-solidarnościowym”: elity „przełomu” i elity „adaptacji”. Symbolami pierwszej były postacie Tadeusza Mazowieckiego i Leszka Balcerowicza. Elita ta wprowadzała Polskę na ścieżkę demokratycznego liberalizmu, który zakładał rozdzielenie władzy politycznej i własności ekonomicznej. Fundamentalne znaczenie dla polskiej ścieżki miał fakt, że członkowie elity władzy nie dążyli do przejęcia środków produkcji ani nawet do zdobycia bogactwa dzięki zajmowanym stanowiskom władzy, czym różnili się od wielu innych elit postkomunistycznych. Jerzy Bartkowski (2018: 28) pisał o cechującej polską elitę polityce „wartości i szlachetności”. Niezależnie od późniejszych działań polskich elit władzy okres rządu elit „etosowo-solidarnościowych” wpłynął istotnie na model powstającego kapitalizmu przez ograniczenie (przynajmniej czasowe) możliwości wejścia na ścieżkę autokratyczną.
Elita „przełomu” ratowała kraj przed bankructwem, wprowadzając do „osnowy” rodzącego się porządku kapitalistycznego zasady spójnego modelu liberalnego i uzyskując tym samym przychylność zachodnich wierzycieli, którzy zgodzili się wesprzeć zamierającą gospodarkę kredytami stabilizacyjnymi. Model zakładał radykalną prywatyzację środków produkcji, minimalną ingerencję państwa w gospodarkę prywatną, daleko posuniętą deregulację tej gospodarki. Polskie społeczeństwo, cechujące się wyjątkowo wysokim poziomem indywidualizmu i zaradności, szybko rozwinęło sektor przedsiębiorstw prywatnych. W małej i średniej prywatnej przedsiębiorczości powstał układ chaotyczny o cechach patchworku (każdy mógł założyć firmę prywatną i kształtować stosunki pracy tak, jak uważał za stosowne).
W wyniku liberalizacji nastąpiło pogorszenie materialnego poziomu życia klasy pracującej, utrata poczucia bezpieczeństwa na rynku pracy, co pociągnęło ryzyko społecznego buntu („przeciwruchu” w rozumieniu Polanyiego).
Ta sytuacja wpłynęła na pojawienie się elity „adaptacji”, symbolizowanej nazwiskami Jacka Kuronia (z okresu, gdy drugi raz był ministrem pracy) oraz Andrzeja Bączkowskiego. Podjęła ona wyzwanie, aby nie dopuścić do antyrynkowego „przeciwruchu”, i zawarła z klasą pracowniczą w 1993 r. pakt ograniczający niektóre mechanizmy rynkowe. Te korekty instytucjonalne miały istotny wpływ na „osnowę” porządku, zwiększając jej heterogenię m.in. przez wprowadzenie dialogu społecznego.
Pierwszy etap transformacji (do drugiej połowy lat 90.) dał patchworkowy wzrost polskiego prywatnego sektora małych i średnich przedsiębiorstw w ramach „wątku” i spotęgowanie heterogenii „osnowy”. W okresie tym powstały fortuny oligarchów, pojawiły się patologie związane z prywatyzacją, jednak nie one nadały oblicze lokalnemu kapitalizmowi.
Polska elita władzy i droga ku skonsolidowanemu kapitalizmowi patchworkowemu
Poniżej przedstawimy kolejne okna możliwości i wybory pozwalające na kontynuację drogi do kapitalizmu patchworkowego. Okno pierwsze wiąże się z wyborem dokonanym przez elitę „etosowo-solidarnościową” odnośnie do stworzenia warunków sprzyjających powstaniu klasy własności ekonomicznej . Zgodnie z analizami Eyala, Szelenyiego i Townsley (1998) w latach następujących po przełomie ustrojowym istniały trzy grupy potencjalnie pełniące rolę takich klas: postkomunistyczna nomenklatura („dysponenci państwowych środków produkcji”), klasa krajowych drobnych przedsiębiorców prywatnych i reprezentacja kapitału zagranicznego. Trójka autorów wykazywała brak odpowiednich zasobów u dawnej nomenklatury (wbrew obawom Jadwigi Staniszkis), podobnie jak u drobnych przedsiębiorców. Z kolei ideologia elity „etosowo-solidarnościowej” i naciski rynków światowych skłaniały ku wybraniu drogi rozwoju za pośrednictwem bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) i ich krajowych menedżerów. Dodajmy, że autorzy badań wszystkich porządków społeczno-gospodarczych krajów UE11 wskazywali na zależność tych gospodarek od BIZ, które jednak otwierały okna możliwości różnych modeli kapitalizmu.
Okno drugie, dotyczące wyboru modelu makroekonomicznego, było zawężone ze względu na ideologię i misję „etosowo-solidarnościowej” elity władzy. Okno to zwiększyło szansę ukształtowania się kapitalizmu patchworkowego i miało następujące cechy: a) oddzielenie władzy politycznej i ekonomicznej; b) akceptacja zasad konsensusu waszyngtońskiego, w tym likwidacja barier wobec BIZ, gwarancja praw własności, wspieranie wolnej konkurencji, polityka antymonopolistyczna; c) ustanowienie instytucji państwa prawa; d) ograniczenie ingerencji państwa w gospodarkę; e) brak zastanej rodzimej burżuazji, która ograniczałaby możliwości rozwoju BIZ.
Na możliwość pojawienia się patchworku wpłynęły także warunki obiektywne: a) obecność odpowiednio dużej, wielobranżowej gospodarki; b) niski zasób krajowego kapitału („kapitalizm bez kapitalistów”).
Okno trzecie otwierało się na modele działań kapitału zagranicznego. Tu pojawiła się wyraźna zależność ścieżkowa: wymienione zasady i okoliczności skłaniały kapitał zagraniczny do działań zgodnych z modelem Zależnej Gospodarki Rynkowej (ZGR), skodyfikowanym przez Andreasa Nölkego i Arjana Vliegentharta (2009).
Zgodnie z tym modelem poszczególne zagraniczne korporacje (TNK) swobodnie wchodzą i wychodzą do i z gospodarki kraju goszczącego. W krajach tych realizują produkcję wielkoseryjną nowoczesnych, lecz nieinnowacyjnych produktów na podstawie know-how opracowanych często w krajach macierzystych danej TNK i pod kontrolą tamtejszych central, a następnie zaspokajają głównie popyt poza granicami kraju goszczącego. Korporacje korzystają z zastanego kapitału ludzkiego, nie inwestują w rozwój tego kapitału. Wprowadzenie w życie modelu ZGR powoduje, że trzon gospodarki staje się areną działań przedsiębiorstw niezależnych od siebie, natomiast zależnych od zagranicznych central TNK. Daje to modelowi ZGR swoiste przewagi konkurencyjne w stosunku do modeli liberalnej i koordynowanej gospodarki rynkowej. Istotnym problemem krajów zdominowanych przez model ZGR staje się jednak brak możliwości realizacji długookresowego ukierunkowanego rozwoju własnej gospodarki. Gospodarka kraju goszczącego, jej „wątek” nabierają cech patchworku – „archipelagu niezależnych wysp”. Tak więc patchworkowy układ w sektorze małej i średniej przedsiębiorczości krajowej jest uzupełniony przez patchworkowy układ w sektorze BIZ.
Podkreślimy raz jeszcze typowo idealną konstrukcję kapitalizmu patchworkowego. Model tego kapitalizmu nie jest wiernie wyabstrahowany z realnej genezy postkomunistycznego kapitalizmu, jednak w naszym przekonaniu bardziej trafnie niż inne modele oddaje drogę do kapitalizmu krajów specyficznie naznaczonych dziedzictwem komunistycznym i kryzysem, obarczonych nieprzystającą do gospodarki rynkowej strukturą społeczną i nieefektywnym mechanizmem gospodarczym.
PRZEWAGI KONKURENCYJNE KAPITALIZMU PATCHWORKOWEGO
Kapitalizm ten dzieli szereg przewag konkurencyjnych z ZGR Nölkego i Vliegentharta, ma także przewagi własne, szczególnie w skali mikrospołecznej i mikroekonomicznej. Na poziomie makro można wymienić następujące przewagi: a) szeroki nurt BIZ powoduje wprowadzanie do gospodarki innowacji procesowych, organizacyjnych i marketingowych, unowocześnia krajowe gospodarowanie; b) stabilizuje gospodarkę i wywołuje wzrost eksportu; c) umożliwia szybkie reagowanie gospodarki na wyzwania dzięki heterogenicznej strukturze „osnowy” i łatwości wchodzenia i wychodzenia TNK do i z „wątku”; d) TNK, zainteresowane stabilizacją pozycji na rynku kraju goszczącego, zapewniają w ujęciu średnim lepsze warunki pracy i płacy niż przedsiębiorstwa krajowe; e) TNK stosunkowo szczelnie wypełniają rynek nowoczesnej produkcji, tworzą własną „elitę kompradorską”, co w dużym stopniu ogranicza rozwój warstwy krajowych oligarchów; f) z racji słabości „osnowy” ułatwiony jest wzrost entropijny (zgodnie ze współczesnym stosowaniem do nauk społecznych teorii termodynamiki), począwszy od importu odpadów i lokowania TNK zanieczyszczających środowisko, kończąc na działalności przedsiębiorstw nieprzestrzegających praw pracowniczych.
Główny deficyt w skali makro to: a) ograniczanie miejsca dla rozwoju nowoczesnej, innowacyjnej produktowo przedsiębiorczości krajowej; b) utrwalenie „dryfu” rozwojowego gospodarki; c) zanik zinstytucjonalizowanej partycypacji pracowniczej i związkowej reprezentacji interesu pracowniczego w wyniku woluntarystycznego kształtowania ustroju wewnętrznego TNK przez stronę kapitału niechętnego ingerencji związkowej.
Z kolei w skali mikro bardzo ważną przewagą konkurencyjną jest więź społeczna i społeczny kapitał zaufania, tkwiące w małych grupach o więziach nieformalnych, co tworzy dyspozycję do „brania spraw w swoje ręce” przez członków tych grup, bez oczekiwania odgórnych regulacji. Jest to atut w okresach systemowych kryzysów, jak pandemia COVID-19 (Mrozowicki i inni 2025).
PODSUMOWANIE
Ujmiemy skrótowo i w ujęciu typowo idealnym dynamikę kapitalizmu patchworkowego od przełomu ustrojowego do czasów nam współczesnych. Powstanie kapitalizmu patchworkowego w krajach EŚW miało miejsce podczas dominacji w światowej gospodarce demokracji liberalnej (idea „końca historii” Francisa Fukuyamy) i modelu Liberalnej Gospodarki Rynkowej (Hall i Soskice oraz ich „różnorodność kapitalizmu”). Były to czasy bezpieczeństwa i ekspansji wartości „postmaterialistycznych”, „samorealizacyjnych” (Ronald Inglehart i World Values Survey). Elita „etosowo-solidarnościowa” podjęła decyzję, aby rozwijać gospodarkę za pośrednictwem BIZ, lecz bez pośrednictwa krajowych kapitalistów (późniejszych „oligarchów”), co doprowadziło do objęcia trzonu gospodarki przez patchworkowy układ TNK i w interesie tych korporacji. Te decyzje wytyczyły ścieżkę zależności na dekady i konsolidowały kapitalizm patchworkowy.
Po dwóch dekadach od przełomu ustrojowego sytuacja gospodarcza i polityczna świata uleg-
ła destabilizacji, a ideologia radykalnie rynkowa ujawniła swoje ułomności. Wyzwaniem dla krajów UE11 bliskich liberalnej demokracji i kapitalizmu patchworkowego stało się ograniczanie zasięgu patchworku i tworzenie architektury instytucjonalnej państwa kreatywnego nastawionego na rozwój kapitału endogennego. Niemniej typ idealny kapitalizmu patchworkowego jest nadal trafnym narzędziem w studiach porównawczych krajów UE11. Dodajmy, że nie spełniły się, naszym zdaniem, oczekiwania, że to „kompradorskie elity” zarządzające przedsiębiorstwami zagranicznymi będą przekształcały kraje UE11 w kraje kreatywne (Drahokoupil 2008).
PROF. DR HAB. JULIUSZ GARDAWSKI, emerytowany pracownik SGH, członek Komitetu Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN
Bibliografia
Bartkowski J. (2018), OKP jako elita władzy, „Studia polityczne” tom 46, nr 2.
Drahokoupil J. (2008). Who won the contest for a new property class? Structural transformation of elites in the Visegrád Four region, Journal of East European Management Studies, vol. 13(4).
Eyal G., Szelenyi I., Townsley E. (1998), Making Capitalism Without Capitalists. The New Ruling Elites in Eastern Europe, London: Verso.
Gardawski J. (2023), Zarys koncepcji kapitalizmu patchworkowego, „Biuletyn PTE” nr 2(101).
Gardawski J. (2025), Partycypacja pracownicza w polskim kapitalizmie patchworkowym. Kłopoty z systemem. „Tygodnik Spraw Obywatelskich” nr 294 (33), 19 sierpnia 2025 r.
Gardawski J., Rapacki R. (2021), Patchwork Capitalism in Central and Eastern Europe – a New Conceptualization, „Warsaw Forum of Economic Sociology”, vol. 12 No 2 (24).
Gardawski J. with cooperation Rapacki R. (2022), Extended Conceptualization of Patchwork Capitalism, „Warsaw Forum of Economic Sociology”, vol. 13 No 1 (25).
Mrozowicki A., Burski J., Czarzasty J., Gardawski J., Drabina-Różewicz A., Karolak M. (2025), Kryzys (nie)zwyczajny. Wielokryzys w świecie pracy w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Nölke A., Vliegenthart A. (2009), Enlarging the Varieties of Capitalism: The Emergence of Dependent Market Economies in East Central Europe, World Politics 61(4).
Rapacki R. (red.) (2019), Kapitalizm patchworkowy w Polsce i krajach Europy Środkowo-Wschodniej, Warszawa: PWE.
Rapacki R. (ed.) (2019a), Diversity of Patchwork Capitalism in Central and Eastern Europe, London and New York: Routledge.
Skąpska G. (2017), Od „legalnej rewolucji” do kontrrewolucji. Kryzys konstytucjonalizmu liberalno-demokratycznego w Polsce, „Acta Universitas Wratislawiensis”, no. 3791.
1 W skład zespołu autorskiego, kierowanego przez Ryszarda Rapackiego, wchodzili obok niego: Adam Czerniak, Bożena Horbaczewska, Juliusz Gardawski, Adam Karbowski, Piotr Maszczyk, Mariusz Próchniak, Rafał Towalski.
2 Na przedstawioną w artykule konceptualizację miały wpływ artykuły recenzyjne A. Czerniaka, K. Jasieckigo, M. Garbicza, W. Gumuły, P. Maszczyka, J. Sroki (Warsaw Forum of Economic Sociology nr 25 i 26).
