Pół wieku transatlantyckiego partnerstwa. Międzynarodowa edukacja na rzecz zrównoważonej transformacji

Konferencję otworzył prof. Tomasz Szapiro, były rektor SGH, witając uczestników – polskich i amerykańskich uczonych, partnerów instytucjonalnych oraz absolwentów programów menedżerskich prowadzonych we współpracy z Uniwersytetem Minnesoty (UMN) [Warsaw Executive MBA (WEMBA) oraz Executive Master of Public Affairs (EMPA)]. Prof. Szapiro podkreślił, że jubileusz nie jest jedynie okazją do retrospekcji, lecz przede wszystkim zobowiązaniem wobec kolejnych pokoleń studentów, badaczy i menedżerów do podzielenia się wnioskami na przyszłość.

Prof. dr hab. Tomasz Szapiro

W imieniu UMN głos zabrali dziekani dwóch kolegiów współtworzących partnerstwo dla współpracy z Polską. Prof. Nisha Botchwey, Dean Humphrey School of Public Affairs, łącząc się zdalnie z Minneapolis, przypomniała o dziedzictwie wiceprezydenta Huberta H. Humphreya, w którego imieniu działa szkoła, oraz o przekonaniu, że służba publiczna jest narzędziem poszerzania szans i wzmacniania społeczeństw demokratycznych. Wskazała, że współczesne wyzwania – nierówności gospodarcze, transformacja ekologiczna, zmiany na rynku pracy – nie zatrzymują się na granicach państwowych i wymagają współpracy ponad podziałami dyscyplin oraz kultur.

Prof. Brian Buhr, Dean College of Food, Agricultural and Natural Resource Sciences, przypomniał osobisty udział w programach realizowanych w Olsztynie, który rozpoczął w 1997 r. Wymienił kilkunastu profesorów z jego kolegium – ekonomistów rolnictwa, środowiska i gospodarki żywnościowej, marketingu, specjalistów od zarządzania ryzykiem, edukacji ekonomicznej, finansów rolnych i handlu międzynarodowego – którzy od początku lat 90. w ciągu trzech dekad rozwijali partnerstwo z polskimi uczelniami. Zwrócił uwagę, że gospodarka Polski w ostatnim 20-leciu plasuje się powyżej średniej Unii Europejskiej, a zachodzące przemiany są dowodem skuteczności modelu opartego na wymianie wiedzy, otwartości handlowej i traktowaniu partnerstwa międzynarodowego jako płaszczyzny współpracy, a nie konkurencji.

Krótki rys historyczny ponad 50-letniej współpracy przedstawił prof. Zbigniew Bochniarz, jeden z architektów programu, który wraz z kilkoma innymi osobami związanymi z poprzedniczką SGH – Szkołą Główną Planowania i Statystyki (SGPiS) – przybył do UMN pod koniec 1985 r. Warto podkreślić, że uniwersytet ten ma znacznie starsze relacje z SGH, bo właśnie tu przyszły rektor SGPiS prof. Oskar Lange publikuje w wydawnictwach UMN w 1936 r. swój fundamentalny artykuł (znany w zachodniej literaturze jako teoria „market socialism”), wskazujący na możliwość racjonalnego (Pareto optimality) planowania centralnego, posługując się mechanizmem ekonomicznym (głównie cenami przy założeniu demokratycznego systemu społecznego) w swej historycznej polemice z Friedriechem Augustem von Hayekiem i Ludwigiem von Misesem. W połowie lat 80. UMN z pond 50-tysięczną społecznością studencką należy nieprzerwanie do światowej elity akademickiej, a jego dwa wydziały ekonomii (Economics – Minneapolis campus oraz Agricultural and Applied Economics – St. Paul campus) były (i ciągle pozostają) w czołówce rankingów uniwersyteckich. Dzięki jego staraniom w 1988 r. ówczesny rektor SGPiS prof. Zygmunt Bosiakowski podpisał ramową (bez terminu jej zakończenia) umowę z prezydentem UMN prof. Nilsem Haselmo, a prorektor prof. Jerzy Holzer wygłosił wykład publiczny na temat sytuacji demograficznej w Polsce i w Europie Wschodniej. Umowa ta dała podstawy tworzenia kilkunastu wspólnych projektów badawczych inicjowanych przez założone przez prof. Zbigniewa Bochniarza Center for Nations in Transition (CNT) w HS UMN (np. Economic Mechanism for Environmental Protection for Poland and Eastern Europe 1987–2000 z udziałem m.in. przyszłego noblisty prof. Leonida Hurwicza) i edukacyjnych (np. Management Training and Economic Education 1991–2000), które stworzyły podstawy m.in.dla programów WEMBA w SGH oraz EMPA na UWM w Olsztynie.

Krótką refleksją o realizacji projektu w Akademii Rolniczo-Technicznej, a następnie Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie podzielił się prof. Szczepan Figiel, dyrektor funkcjonującego w tamtych czasie Międzynarodowego Centrum Biznesu i Administracji Publicznej. Zaczął od stwierdzenia, że doświadczenia olsztyńskiej uczelni były zupełnie unikatowe, m.in. dlatego, że nowoczesną edukację ekonomiczną i menedżerską zaczęto rozwijać w ośrodku akademickim, w którym nie było liczącej się w tym zakresie tradycji. Podkreślił znaczenie oferowanej w pierwszych latach praktycznej edukacji z zakresu marketingu i zarządzania dla drobnych przedsiębiorców i przedstawicieli sektora agrobiznesu. Działania te przerodziły się następnie w studia podyplomowe dla menedżerów oraz studia magisterskie Executive Master in Rural Industries Management oraz Executive Master in Agribusiness Management. Współpraca w tym zakresie z Departamentem Ekonomii Stosowanej Uniwersytetu Minnesoty odegrała ważną rolę w utworzeniu w 1995 r. Wydziału Zarządzania (obecnie Wydział Nauk Ekonomicznych) poprzez kształcenie olsztyńskiej kadry (ang. training trainers) oraz transfer nowoczesnych treści programowych. Ukoronowaniem tej współpracy były prowadzone z Humphrey School of Public Affairs Uniwersytetu Minnesoty oraz Uniwersytetem New Brunswick w Kanadzie studia EMPA i EMBA, których absolwenci otrzymywali podwójne dyplomy tych uczelni.

Pierwsza część merytoryczna konferencji poświęcona była teoretycznym podstawom amerykańsko-polskiej współpracy edukacyjnej. Prof. Sandra Archibald i prof. Bochniarz w referacie From Institutional Design to Reality omówili drogę od koncepcji instytucjonalnych do ich wdrożenia oraz oceny rzeczywistego oddziaływania programów wspólnych. Prof. Bochniarz w imieniu prof. Jana Wernera z Wydziału Ekonomii UMN odniósł się do projektowania mechanizmów ochrony środowiska, nawiązując do dorobku Leonida Hurwicza – wykształconego w Polsce noblisty z ekonomii, którego prace stanowią jeden z najsilniejszych intelektualnych pomostów między Minneapolis a Warszawą.

Prof. Barbara Crosby z Humphrey School of Public Affairs, prowadząca przez lata zajęcia z przywództwa w programie EMPA na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim, omówiła rolę programu liderskiego w latach 90. i 2000. oraz wyzwania współczesności. Przypomniała ramę kompetencji liderskich obejmującą przywództwo osobiste, zespołowe, organizacyjne, wizjonerskie, polityczne i etyczne, definiując samo przywództwo jako inspirowanie i mobilizowanie innych do wspólnego działania na rzecz dobra wspólnego.

Prof. John Bryson, emerytowany profesor z Humphrey School of Public Affairs, zaprezentował referat Strategizing – The Key Linking Planning Vision with Managing Reality, ujmując transformację społeczną w ramy wielopoziomowe – organizacyjne, koalicyjne i konstytucyjne. Pokazał, że skuteczna zmiana wymaga lat, a niejednokrotnie dekad konsekwentnej pracy, w której planowanie strategiczne stanowi jedno z narzędzi szerszego procesu strategizing.

Dr Monika Zajkowska z Instytutu Zarządzania SGH zaprezentowała kluczowe wnioski z badań przeprowadzonych wśród absolwentów programów: WEMBA realizowanego w SGH oraz EMPA/EMBA – w Olsztynie. Uczestnicy zapoznali się z wynikami badań ankietowych przygotowanych przez międzynarodowy zespół w składzie: Z. Bochniarz, S. Figiel, G. Leśniak-Łebkowska i D. Levison z HS UMN, koordynowany przez prof. Wojciecha Kozłowskiego z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego. Celem zrealizowanych badań była ocena oddziaływania programów edukacji menedżerskich realizowanych wspólnie z Uniwersytetem Minnesoty na przebieg karier zawodowych absolwentów i ich wpływ na procesy zmian instytucjonalnych.

Następnie prof. Grażyna Leśniak-Łebkowska wraz z Tomaszem Niesłuchowskim omówili wybrane przykłady sukcesów zawodowych absolwentów WEMBA – materiał stanowiący empiryczne potwierdzenie tezy o trwałym, mierzalnym wpływie programu na kariery uczestników i na polską gospodarkę.

Sesję przedpołudniową zakończył prof. Wiktor Askanas, wykładowca EMPA & EMBA, były dziekan Management School, University of New Brunswick, Kanada, koncentrując się na unikalnym, wspólnym, amerykańsko-kanadyjsko-polskim charakterze programów EMPA i EMBA w Olsztynie.

Sesja popołudniowa rozpoczęła się od wystąpień poświęconych lekcjom wyniesionym z dotychczasowej współpracy oraz kierunkom rozwoju. Sesję otworzył prof. John Fossum z Carlson School of Management (UMN), który podkreślił rolę edukacji menedżerskiej w transformowaniu gospodarek. Punktem wyjścia uczynił obserwację, że przed 1985 r. działalność międzynarodowa amerykańskich szkół biznesu była dziełem pojedynczych entuzjastów, a kursy z biznesu międzynarodowego pozostawały jedynie przedmiotem do wyboru. Dopiero rosnąca skala wymiany handlowej, oczekiwania pracodawców oraz – po upadku Związku Radzieckiego – „szok edukacji ekonomicznej” w Europie Środkowo-Wschodniej zmieniły tę logikę. Profesor przypomniał kulisy powstania programu WEMBA, w tym rolę dziekana Davida Townleya i utworzonego przez niego biura ds. rozwoju programów międzynarodowych, prof. Mahmooda Zaidiego, który „wyławiał” partnerów i wprowadzał kolejnych wykładowców w tematykę współpracy z Polską, oraz prof. Zbigniewa Bochniarza i Center for Nations in Transition przy Humphrey School. Kluczowy moment nastąpił, gdy Rada Regentów UMN zatwierdziła WEMBA jako pierwszy w historii amerykańskich uczelni dyplom magisterski przyznawany bez spełnienia nawet minimalnego wymogu „rezydencji” na kampusie w USA – w sytuacji, w której polskie Ministerstwo Edukacji nie autoryzowało jeszcze SGH do nadawania stopnia MBA. Ekonomika programu pozwoliła zaksięgować go w Carlson School i stała się wzorcem dla późniejszych przedsięwzięć w Wiedniu, Kantonie i Szanghaju.

Dr hab. Aleksander Sulejewicz, prof. SGH, z Kolegium Gospodarki Światowej przedstawił referat A possible lesson from the implementation of the „American style” MBA at the WSE. W jego ujęciu pełne zrozumienie polskiego doświadczenia MBA wymaga osadzenia go w trzech kontekstach: ewolucji klimatu intelektualnego nauk społecznych, zwrotu instytucjonalnego w ekonomii oraz cyklu życia samego programu MBA – znacznie późniejszego w Europie Wschodniej niż w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej. Prof. Sulejewicz wskazał, że polscy dostawcy MBA zdołali odtworzyć markę i format, lecz – wobec ograniczeń zasobowych i odmiennego otoczenia instytucjonalnego – tylko częściowo strukturę organizacyjną oryginału. Mimo to – jak zauważył – MBA stało się w Polsce udanym przykładem powstania „transnarodowego pola instytucjonalnego”, w którym państwo było zaskakująco nieobecne, a porządek wytworzyli sami uczestnicy.

Prof. dr hab. Marek Rocki, były rektor SGH, przedstawił wyniki kategoryzacji uczelni prowadzących kierunki ekonomiczne, osadzając je w narracji o transformacji instytucjonalnej SGH. Przypomniał kamienie milowe w polskim systemie szkolnictwa wyższego. Na ich tle SGH wprowadziła w lutym 1991 r. rekrutację „do SGH, a nie na wydziały” – powszechny indywidualny tok studiów, model „studenta n-tego semestru” – a także otworzyła współpracę z UMN oraz Center for Nations in Transition. Punktem ciężkości wystąpienia była analiza danych z Ogólnopolskiego Systemu Monitorowania Ekonomicznych Losów Absolwentów (ELA), obejmujących blisko 94% absolwentów rejestrowanych w ZUS i sięgających roczników od 2014 r. Na podstawie tych danych, gromadzonych do piątego roku po uzyskaniu dyplomu, prof. Rocki pokazał pozycję SGH na tle innych uczelni kształcących ekonomistów – stanowiąc empiryczny komentarz do wcześniejszych wystąpień teoretycznych: instytucjonalna transformacja uczelni nie jest tylko narracją, lecz daje się też zmierzyć przez losy absolwentów na rynku pracy.

Prof. dr hab. Marek Rocki

Prof. dr hab. Wojciech Paprocki postawił prowokacyjne pytanie zawarte już w tytule wystąpienia: czy transport drogowy ładunków jest biznesem zbyt złożonym, by zarządzać nim za pomocą agentów AI? Punktem wyjścia była diagnoza paradoksu: w sektorze B2C (Google, Amazon, Uber) operatorzy platform cyfrowych dysponują wielkimi zbiorami danych, dzięki którym potrafią przewidywać zachowania konsumentów, natomiast w transporcie drogowym żadna aplikacja nie jest w stanie z wyprzedzeniem oszacować, ile kilometrów jutro przejedzie konkretna ciężarówka. Przewoźnicy, w przeciwieństwie do konsumentów, traktują dane operacyjne jako tajemnicę handlową i nie ufają platformom. „Zbieranie danych jest kwestią deficytu zaufania, a nie poziomu rozwoju ICT” – konkludował prelegent. Realizacja wizji Industry 4.0 w sektorze B2B jest w tym ujęciu pytaniem o uczciwość, partnerstwo i mechanizmy budowania zaufania – a więc paradoksalnie pytaniem zarządczym i instytucjonalnym, a nie technologicznym.

Prof. dr hab. Wojciech Paprocki

Ostatnim prezentującym w tej sesji był prof. Dileep Rao, były wykładowca w WEMBA z CSOM, a obecnie Clinical Professor of Entrepreneurship, Florida International University, z inspirującym referatem How could we build a Unicorn-Entrepreneur Ecosystem in Poland? Opierając się na swoich kilkudziesięcioletnich doświadczeniach akademickich i doradczych dla startupów oraz na analizie najważniejszych kilkuset jednorożców, wskazał, że źródłem ich sukcesu była przede wszystkim ich przedsiębiorczość, a nie – jak wielu wskazuje – łatwość finansowania (np. VC w Dolinie Krzemowej). Dlatego jest to istotne zadanie dla uczelni biznesowych, aby rozwijać „ducha przedsiębiorczości” wśród studentów.

Najbardziej poruszającą i zdaniem wielu uczestników najmocniejszą częścią konferencji była sesja poświęcona absolwentom programów WEMBA oraz olsztyńskich EMPA/EMBA. To w ich karierach widać najwyraźniej, że pół wieku współpracy międzyuczelnianej i stworzone w ścisłym partnerstwie wspólne programy edukacyjne przełożyły się na realne losy ludzi, instytucji i gospodarki. Pierwszym z nich był Adam Sobczak, absolwent programu EMBA w Olsztynie, który stał się przedsiębiorcą w IT, założył wiodącą w Polsce platformę Cenatorium do transakcji nieruchomości i automatycznej oceny, ufundował największą w Polsce platformę darczyńców Siepomaga. Kolejną prezenterką była absolwentka WEMBA Małgorzata Marcinkowska, która stała się międzynarodową liderką transformacji przedsiębiorstw opartej na cyfryzacji i zastosowaniu AI, pracując dla czołowych firm w Polsce i na świecie. Amelia Sokołowska, absolwentka EMPA i WEMBA, skapitalizowała swoje studia, stając się renomowaną liderką biznesu najpierw w globalnej sprzedaży, a następnie przewodziła w tworzeniu trwale zrównoważonych przedsięwzięć, w cyfrowej transformacji oraz bezpieczeństwie w sieci (ang. cybersecurity). Absolwent WEMBA Tomasz Niesłuchowski pełnił wiele lat funkcję prezydenta Stowarzyszenia Absolwentów WEMBA, będąc efektywnym przedsiębiorcą w dziedzinie coachingu, mentoringu oraz consultingu.

Ostatni przedstawiciel absolwentów EMPA/EMBA Tomasz Lorenz stał się światowym liderem rozwoju rolnictwa trwale zrównoważonego od Ameryki Południowej (Argentyna) do Europy, zdobywając w marcu 2026 r. Złoty Medal dla firmy Lorenz Holding GmbH w Sustainable Development Ranking by EcoVadis. W Polsce aktywnie działa w zarządzie Inicjatywy Zrównoważonego Rolnictwa.

Symbolicznym głosem kończącym tę sesję było wystąpienie dr. Jakuba Karnowskiego, absolwenta jednej z pierwszych edycji WEMBA z lat 1995–1997, który łączył się z uczestnikami konferencji z Waszyngtonu, gdzie brał udział w wiosennym spotkaniu Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Przypomniał, że rozpoczynał edukację wyższą tuż po uruchomieniu pierwszego planu Balcerowicza, a program MBA stanowił dla studentów SGH wyjątkową szansę zdobycia edukacji menedżerskiej na poziomie światowym – w czasie, gdy całe pokolenie uczyło się gospodarki rynkowej od podstaw. Wskazał, że sieć kontaktów zbudowana w trakcie programu trwa po niemal 30 latach, a jej członkowie wspólnie realizowali projekty istotne dla polskiej transformacji gospodarczej. Jego własna ścieżka zawodowa – Ministerstwo Finansów u boku prof. Leszka Balcerowicza, Narodowy Bank Polski, pięć lat w Banku Światowym, budowa od podstaw asset managementu dla PKO TFI, restrukturyzacja PKP, a obecnie kierowanie ukraińskim bankiem działającym ze Lwowa i uczestniczącym w odbudowie Ukrainy – stanowiła sugestywne potwierdzenie wagi międzynarodowej, otwartej edukacji menedżerskiej w świecie zglobalizowanym i zarazem niespokojnym.

Te osobiste relacje nadały konferencji szczególny ton: pokazały, że wskaźniki ankietowe i raporty ewaluacyjne mają swoje twarze, nazwiska i konkretne biografie. Podsumowanie konferencji obejmowało refleksję Lubov Fajfer, byłej profesor University of California w Los Angeles, na temat wdrożenia programu MTEE w Polsce z perspektywy ewaluatora USAID (Agencji Stanów Zjednoczonych ds. Rozwoju Międzynarodowego, założonej w 1961 r. i zamkniętej przez administrację Donalda Trumpa w lipcu 2025 r. – red.). Dr Fajfer wskazała na unikalne osiągnięcia tego programu realizowanego wspólnie przez UMN, SGH/WSE i UWM, które stały się inspiracją dla innych programów i uniwersytetów. Podkreśliła przy tym pionierską rolę UMN w nadaniu pełnowartościowego dyplomu studiów magisterskich dla polskich studentów.

Wyjątkowym gościem konferencji był Mike Mullay, poprzedni dyrektor wieloletnich projektów UMN w partnerstwie z SGH i UWM w Ukrainie – Consortium for Enhancement of Ukrainian Management Education (CEUME 1999–2003) i Building Management Education in Ukraine (BMEU 2004–2005), podkreślając kluczową rolę partnerskiej współpracy amerykańskich i polskich uczelni, która zainspirowała uczelnie ukraińskie i sprawdziła się po zakończeniu tych projektów w trwałej wymianie profesorów między polskimi i ukraińskimi uczelniami, a po rosyjskiej agresji z lutego 2022 r. potwierdziła dobitnie trwałość tego partnerstwa, przyjmując w progi polskich uczelni ukraińskich uchodźców, profesorów i studentów.

Zamknięcia obrad dokonali prof. Szczepan Figiel oraz prof. Zbigniew Bochniarz, podkreślając potrzebę wydania Conference Proceedings nie tylko dla wykorzystania znakomitych prezentacji czy podkreślenia 120-letniego jubileuszu SGH, ale dla inspiracji innych uczelni, studentów i wykładowców do partnerskiej współpracy wobec rosnących wyzwań i zagrożeń.

W liście skierowanym do prelegentów rektor i prof. SGH dr hab. Piotr Wachowiak podziękował za udział w konferencji, podkreślając, że jubileusz 120-lecia SGH oraz 50-lecie współpracy z UMN są nie tyle okazją do retrospekcji, ile zobowiązaniem na przyszłość – wobec kolejnych pokoleń studentów, badaczy i menedżerów. Wyraził przekonanie, że dyskusje konferencyjne staną się punktem wyjścia dla nowych inicjatyw badawczych, wspólnych programów edukacyjnych i pogłębionej wymiany akademickiej, deklarując pełne wsparcie dla dalszego rozwoju tej wyjątkowej relacji transatlantyckiej. Konferencja w SGH była zatem nie tylko świętowaniem dorobku, lecz także – w duchu wystąpienia prof. Brysona – aktem strategizing: świadomego łączenia wizji z zarządzaniem rzeczywistością na progu kolejnego półwiecza współpracy. 

DR MONIKA ZAJKOWSKA, Katedra Zrównoważonego Biznesu, Instytut Zarządzania, Kolegium Zarządzania i Finansów SGH
Uczeni z Polski i USA, partnerzy instytucjonalni i absolwenci programów menedżerskich uczestnikami konferencji

Fot. Monika Zajkowska, SGH