Konferencja „Tradycja i Rozwój Finansów Samorządowych – Jubileuszowa Refleksja: UEP i SGH, cz. 1 (20.03.2026), oraz SGH i UEP, cz. 2 (17.04.2026)” stanowiła wyjątkową okazję do podsumowania wieloletnich doświadczeń i dorobku naukowego w obszarze finansów samorządowych. Wydarzenie połączyło perspektywę historyczną z analizą współczesnych wyzwań, tworząc przestrzeń do dyskusji nad kierunkami rozwoju w warunkach dynamicznych zmian otoczenia społeczno-gospodarczego i prawnego.
Konferencja „Tradycja i Rozwój Finansów Samorządowych – Jubileuszowa Refleksja: UEP i SGH, cz. 1 (20.03.2026), oraz SGH i UEP, cz. 2 (17.04.2026)” stanowiła wyjątkową okazję do podsumowania wieloletnich doświadczeń i dorobku naukowego w obszarze finansów samorządowych. Wydarzenie połączyło perspektywę historyczną z analizą współczesnych wyzwań, tworząc przestrzeń do dyskusji nad kierunkami rozwoju w warunkach dynamicznych zmian otoczenia społeczno-gospodarczego i prawnego.
Spotkania w Poznaniu i Warszawie miały charakter jubileuszowy, związany z obchodami 100-lecia Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu i 120-lecia Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, podkreślając znaczenie współpracy między ośrodkami akademickimi oraz rolę badań naukowych w kształtowaniu praktyki finansów lokalnych. Program konferencji obejmował panele eksperckie, debaty oksfordzkie oraz prezentacje wyników projektów badawczych, które pozwoliły na wymianę wiedzy, doświadczeń i poglądów między nauką a praktyką samorządową. W spotkaniach udział wzięli znamienici przedstawiciele środowiska akademickiego z wiodących ośrodków naukowych w Polsce oraz przedstawiciele organów samorządowych, którzy na co dzień mierzą się z wyzwaniami zarządzania finansami lokalnymi.
Ze względu na jubileusze podniosły charakter miały inauguracje konferencji. W Poznaniu po niezwykle ciepłym i osobistym powitaniu przez prof. dr hab. Barbarę Jankowską oraz dr. hab. Piotra Wachowiaka, prof. SGH – rektorów UEP i SGH, a także dr. hab. Marcina Jamrożego, prof. SGH, i prof. dr. hab. Jacka Lisowskiego – dyrektorów Instytutu Finansów SGH i UEP, świętowano jubileusz 90-lecia prof. Emilii Denek, niezwykle zasłużonej badaczki polskich finansów samorządowych. Z kolei w Warszawie, po merytorycznym powitaniu odwołującym się do historii i symboliki, którego dokonali: prorektor SGH ds. dydaktyki i studentów dr hab. Andrzej Zawistowski, prof. SGH, prorektor UEP ds. finansów dr hab. Dawid Szutowski, prof. UEP, dziekan Kolegium Zarządzania i Finansów SGH dr hab. Joanna Wielgórska-Leszczyńska, prof. SGH, i prof. Jamroży, powitano również honorowego gościa prof. Krystynę Piotrowską-Marczak, nestorkę polskich finansów samorządowych.
Jednym z najważniejszych wydarzeń zarówno pierwszej, jak i drugiej części konferencji był panel jubileuszowy, moderowany przez Edytę Małecką-Ziembińską oraz Pawła Felisa. W Poznaniu został on poświęcony dorobkowi badań nad finansami samorządowymi oraz ich znaczeniu dla polityk publicznych, co znalazło wyraz w tytule „Finanse samorządowe: od Poznania do Zastosowania”. W dyskusji uczestniczyli wybitni naukowcy, od lat zaangażowani w rozwój badań nad finansami samorządowymi, a zarazem posiadający bogate doświadczenia w projektowaniu, wdrażaniu i ocenie polityk publicznych: prof. dr hab. Beata Guziejewska, prof. dr hab. Leszek Patrzałek, prof. dr hab. Marta Postuła, prof. dr hab. Paweł Swianiewicz, dr hab. Artur Walasik, prof. UEKat, oraz prof. dr hab. Magdalena Zioło. Paneliści zastanawiali się, na ile wyniki badań nad finansami samorządowymi realnie wpływają na rozwiązania legislacyjne oraz praktykę działalności jednostek samorządu terytorialnego (JST) w Polsce. Kolejnym wątkiem dyskusji była identyfikacja obszarów w zakresie finansów samorządowych, które pozostają niedostatecznie rozpoznane i wymagają pogłębionych badań naukowych. Uwzględniony został również kontekst międzynarodowy. Wskazywano zarówno elementy polskiego modelu samorządu, które mogą stanowić inspirację dla innych państw, jak i rozwiązania stosowane w innych krajach, które warto byłoby zaadaptować także w Polsce. Panel stworzył przestrzeń do wymiany doświadczeń i poglądów pomiędzy naukowcami z różnych ośrodków naukowych. Na pierwszy plan wysunęło się znaczenie badań nad finansami samorządowymi jako źródła wiedzy przyczyniającego się do zwiększania skuteczności i efektywności realizacji zadań publicznych.
Poznańska część konferencji. Fot. Weronika Płatek-Tajcher
W Warszawie w panelu „Finanse samorządowe w dyskursie naukowym: Osiągnięcia, dylematy i przyszłe ścieżki rozwoju” udział wzięli: prof. dr hab. Agnieszka Alińska, dr hab. Mirosław Czekaj, prof. SGH, prof. dr hab. Beata Zofia Filipiak, prof. dr hab. Elżbieta Kornberger-Sokołowska, prof. dr hab. Marzanna Poniatowicz, prof. dr hab. Krzysztof Surówka oraz dr hab. Jolanta Szołno-Koguc, prof. UMCS. Sesja koncentrowała się na ocenie dorobku teoretycznego finansów JST oraz poszukiwaniu nowych kierunków ich rozwoju. Wskazano potrzebę jego rewizji przez pryzmat trwałej niepewności, a nie jak dotąd – względnej stabilności. W warunkach polikryzysu klasycznie rozumiana stabilność finansowa JST przestaje być wystarczająca – kluczowa staje się zdolność utrzymania ciągłości usług publicznych i potencjału rozwojowego mimo wstrząsów. Oznacza to przesunięcie akcentu z logiki stabilności ku odporności fiskalnej. Paneliści podkreślali także niedostateczne uwzględnienie jakości dochodów budżetowych JST i konieczność rewizji kategorii dochodów własnych – z naciskiem na ich stabilność, przewidywalność i realny zakres władztwa fiskalnego. Obecny system podatków lokalnych, zwłaszcza konstrukcja podatku od nieruchomości i rolnego, nie odpowiada współczesnym wyzwaniom i ogranicza potencjał dochodowy oraz funkcje rozwojowe. Zwrócono uwagę na trwałe niedopasowanie między zakresem zadań a poziomem ich finansowania, szczególnie w oświacie, co wymusza finansowanie zadań centralnych dochodami własnymi JST. Istotnym, wciąż niedostatecznie rozwiniętym wątkiem pozostają także kwestie klimatu i środowiska, stanowiące test odporności finansów lokalnych. W drugiej części dyskusji dominowała koncepcja zmiany paradygmatu – od finansów opartych na stabilności ku modelowi opartemu na odporności. Podkreślono konieczność projektowania systemu zdolnego do funkcjonowania w warunkach permanentnej niepewności, zapewniającego m.in. absorpcję wstrząsów, elastyczność budżetową, przewidywalność dochodów, rzeczywistą autonomię JST oraz spójność między zadaniami a źródłami ich finansowania, w tym zdolność do finansowania nowych obszarów presji fiskalnej (transformacji klimatycznej, zmian demograficznych, rosnących nierówności dochodowych oraz rosnących kosztów usług publicznych).
Szczególnie interesującym elementem obu części konferencji była debata oksfordzka, która wyróżniała się dynamicznym przebiegiem i aktywnym zaangażowaniem uczestników. Drużyny biorące udział w debacie składały się z przedstawicieli środowiska zarówno akademickiego, jak i samorządowego. W Poznaniu dyskutowano nad tezą „Lokalny PIT to lepsze źródło dochodów gmin niż udział w PIT”, natomiast w Warszawie przedmiotem debaty była teza: „Dług samorządowy katalizatorem rozwoju lokalnego”.
W skład drużyny propozycji, która broniła tezy na konferencji poznańskiej, weszli: wójt gminy Płaska dr inż. Michał Skubis, dr hab. Janina Kotlińska, prof. KUL, skarbnik miasta Poznań Piotr Husejko oraz dr Kamil Flig z SGH. Celem drużyny opozycji było natomiast podważenie tezy debaty – tym zadaniem zajęli się: dr Joanna Śmiechowicz z UMCS, dr Daniel Budzeń, ekspert ze Związku Miast Polskich, dr hab. Sławomir Franek, prof. USZ, i skarbnik miasta Bydgoszcz Piotr Tomaszewski. Nad prawidłowym przebiegiem debaty czuwała marszałkini dr Joanna Przybylska, prof. UEP, którą wspomagał sekretarz debaty dr Marcin Spychała.
W Warszawie drużyna propozycji składała się z: dr hab. Agnieszki Kopańskiej, prof. UW, burmistrza gminy Kłecko Rafała Kowalczyka, wójta gminy Pawonków Joanny Wons-Klety oraz dr hab. Doroty Wyszkowskiej, prof. UwB. Drużynę przeciwną zasilili: dr hab. Katarzyna Owsiak, prof. UEK, dr hab. Krzysztof Kluza, prof. SGH, radna miasta Ostrów Wielkopolski dr Milena Kowalska oraz zastępca burmistrza Łęcznej Bartłomiej Zwolakiewicz. Rola marszałkini przypadła dr Elżbiecie Malinowskiej-Misiąg, a sekretarza debaty – Jakubowi Wiśle.
Mówcy ze wszystkich drużyn wykazali się dużym zaangażowaniem i nieszablonowym podejściem do tematu. Przedstawiane argumenty i kontrargumenty poparte były badaniami naukowymi, danymi liczbowymi i przykładami z własnej praktyki zawodowej. Wykorzystywano także rekwizyty, takie jak bochen chleba i nóż (Poznań) oraz biały słoń (Warszawa). W trakcie debaty uczestnicy drużyn mogli zadawać sobie pytania, co uatrakcyjniało dyskusję i wymagało od mówców szybkiej reakcji oraz umiejętności precyzyjnego odniesienia się do przedstawianych argumentów. Niełatwe zadanie wskazania drużyny zwycięskiej przypadło sędzinom – w Poznaniu były to prof. B. Guziejewska oraz prof. M. Zioło, a w Warszawie: prof. B.Z. Filipiak oraz prof. M. Poniatowicz. W przypadku każdej debaty był jeszcze trzeci głos, który należał do publiczności. Wszystkie drużyny zaprezentowały bardzo wysoki poziom merytoryczny i zasłużyły na słowa uznania, niemniej finalnie w obu debatach zwycięstwo odniosły drużyny broniące postawionych tez.
Zwieńczeniem obu części konferencji były wystąpienia o szczególnym znaczeniu, ponieważ podsumowywały rezultaty współpracy badawczej środowisk akademickich SGH, UEP i UEKat, jednocześnie wyznaczając nowe kierunki analiz nad finansami samorządowymi.
Pierwsze z nich stanowiło podsumowanie stażu naukowego realizowanego wspólnie przez badaczy Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie (Paweł Felis i Elżbieta Malinowska-Misiąg) oraz Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu (Marta Kluzek i Edyta Małecka-Ziembińska) i dotyczyło wpływu zmian w dochodach własnych gmin na ich samodzielność finansową. Punktem wyjścia do rozważań było klasyczne ujęcie samodzielności finansowej JST, rozumianej jako zdolność do gromadzenia dochodów oraz swobodnego dysponowania nimi w celu realizacji zadań publicznych. Szczególną uwagę poświęcono wymiarowi dochodowemu tej samodzielności, który w ostatnich latach podlega istotnym przeobrażeniom wskutek zmian legislacyjnych w systemie podatkowym. W prezentacji wskazano, że kolejne reformy podatkowe – obejmujące zarówno podatek dochodowy od osób fizycznych, jak i podatki lokalne – systematycznie ograniczały bazę dochodów gmin. Szczególnie silnie zaakcentowano skutki zmian w PIT, zwłaszcza reform związanych z Polskim Ładem, które istotnie zmniejszyły fiskalne znaczenie udziałów gmin w tym podatku. Analiza długookresowa pokazała, że choć udział dochodów własnych w dochodach ogółem nie uległ gwałtownemu załamaniu, to jego struktura stała się bardziej podatna na decyzje władz centralnych oraz wahania koniunktury gospodarczej. Wnioski z badań wskazują więc na postępujące osłabienie realnej samodzielności dochodowej gmin, przy jednoczesnym utrzymaniu niezmienionego zakresu ich formalnego władztwa podatkowego.
Drugie wystąpienie prezentowało rezultaty grantu realizowanego w ramach Międzyuczelnianych Grantów Badawczych SGH, UEP, UEW, UEK i UEKat przez badaczy SGH (dr hab. Michał Bernardelli, prof. SGH, Paweł Felis, Elżbieta Malinowska-Misiąg), UEP (Monika Banaszewska, Marta Kluzek, Edyta Małecka-Ziembińska) i UEKat (Artur Walasik). Tematyka grantu dotyczyła wpływu polityki opodatkowania dochodów osobistych na stabilność finansów lokalnych w warunkach turbulencji otoczenia. W ramach projektu podjęto szerokie badania nad konsekwencjami zmian w systemie opodatkowania dochodów osobistych dla kondycji finansowej JST, analizując zarówno wpływ reform podatkowych na poziom oraz stabilność dochodów własnych, jak i możliwości adaptacyjne samorządów w zmieniającym się otoczeniu instytucjonalnym. Zakres prac obejmował zagadnienia związane z fiskalnymi skutkami centralnych decyzji podatkowych, rolą lokalnych instrumentów podatkowych w łagodzeniu tych skutków, a także oceną przestrzennego i strukturalnego zróżnicowania reakcji gmin. Efektem projektu są trzy artykuły naukowe (ostatni oczekuje na publikację) oraz dwie monografie, które ukażą się w najbliższych miesiącach. Ujmują one kompleksowo problem relacji między polityką podatkową państwa a stabilnością finansów lokalnych, wskazując na rosnące znaczenie koordynacji między poziomem centralnym i samorządowym w kształtowaniu trwałych podstaw finansowania zadań publicznych. Wyniki przedstawionych badań mają istotne znaczenie nie tylko poznawcze, lecz również praktyczne, stanowiąc ważny głos w debacie nad przyszłym modelem finansowania JST w Polsce.
Konkludując, jubileuszowa konferencja UEP i SGH wniosła do debaty publicznej pogłębioną, a zarazem bardzo aktualną refleksję nad kondycją finansów samorządowych, osadzoną w ponad 30-letnim doświadczeniu funkcjonowania samorządu terytorialnego w Polsce. Jej istotną wartością było połączenie perspektywy historycznej z analizą współczesnych wyzwań. Stała się ona także miejscem otwartej dyskusji o napięciu między dorobkiem naukowym a praktyką decyzyjną, pokazując, że mimo licznych analiz i gotowych koncepcji reform ich wdrażanie napotyka bariery polityczne i ustrojowe. Ważnym jej efektem było wzmocnienie dialogu między środowiskiem akademickim a praktykami samorządowymi i wyraźne wybrzmienie głosu JST jako kluczowych uczestników rozwoju lokalnego. W tym sensie wydarzenie nie tylko podsumowało tradycję badań nad finansami samorządowymi, lecz także jasno wskazało potrzebę systemowych, długofalowych rozwiązań budujących odporność oraz wzmacniających stabilność i przewidywalność finansów lokalnych.
Patronat honorowy nad konferencją objęli: rektor UEP prof. dr hab. Barbara Jankowska oraz rektor SGH dr hab. Piotr Wachowiak, prof. SGH. Partnerem głównym został Bank Gospodarstwa Krajowego. Patronatu merytorycznego udzielili: Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego, Forum Miasteczek Polskich, Unia Metropolii Polskich, Unia Miasteczek Polskich, Związek Gmin Wiejskich oraz Związek Miast Polskich. Patronat medialny sprawowały natomiast: Polska Agencja Prasowa, Serwis Samorządowy PAP, TVP 3 Poznań, TVP 3 Warszawa oraz Gazeta SGH. Konferencję dofinansowano z ministerialnego programu „UEP dla Gospodarki 5.0: Inicjatywa regionalna – efekty globalne”.
Konferencję zrelacjonowali jej organizatorzy:
DR HAB. MONIKA BANASZEWSKA, prof. UEP
DR HAB. PAWEŁ FELIS, prof. SGH
DR HAB. MARTA KLUZEK, prof. UEP
DR ELŻBIETA MALINOWSKA-MISIĄG, SGH
DR HAB. EDYTA MAŁECKA-ZIEMBIŃSKA, prof. UEP
Fot. Piotr Potapowicz, SGH
