Więcej niż edukacja: doktorat jako motor rozwoju
Kształcenie na poziomie doktorskim jest dziś funkcją procesów zachodzących zarówno w nauce, jak i poza nią. W jego centrum znajduje się coraz silniejszy związek między wynikami badań a innowacyjnością oraz ich rola w kształtowaniu odporności gospodarczej, zrównoważonego rozwoju i konkurencyjności państw. Relacja ta rozwija się w coraz bardziej kruchym kontekście międzynarodowym, w warunkach narastających ograniczeń, ale także pojawiających się nowych możliwości.
W obliczu konieczności godzenia konkurencyjnych priorytetów wydatki publiczne na badania naukowe i szkolnictwo wyższe zarówno na poziomie krajowym, jak i europejskim są ograniczane, chociaż wyłaniają się nowe modele finansowania badań. Z innej strony napięcia geopolityczne, strategiczna realizacja, głównie w odniesieniu do nowych technologii, zmieniają sposób, w jaki wiedza jest wytwarzana, udostępniana i komercjalizowana. W tym kontekście kluczowe znaczenie ma dostęp do talentu. W rezultacie kształcenie na poziomie doktorskim nie może być postrzegane jako odrębny, nawet jeśli zaawansowany, etap edukacji. Stanowi ono element szerszej infrastruktury, dzięki której społeczeństwa wytwarzają, przyswajają i wykorzystują wiedzę, tym samym budując swoją zrównoważoną przyszłość.
W Polsce dynamika ta jest wzmacniana przez bezprecedensowe zmiany instytucjonalne minionych 30 lat. Choć reformy systemu szkolnictwa wyższego stanowiły część tego procesu, to dopiero reforma z 2019 r. doprowadziła do powołania szkół doktorskich, takich jak Szkoła Doktorska SGH, które zastąpiły wcześniejszy model kształcenia doktorantów. Czyni to Szkołę Doktorską SGH stosunkowo nową formą instytucjonalną, cały czas w procesie konsolidacji. Dotyczy to struktury, mechanizmów działania i zakotwiczenia w kontekście międzynarodowym. Mamy zatem to czynienia z procesem projektowania instytucji „w czasie rzeczywistym”.
Sytuacja ta tworzy zarówno wyzwania, jak i szanse. Wyzwanie polega na wypracowaniu spójnego i efektywnego modus operandi kształcenia doktorantów w warunkach systemowej niepewności: zmieniających się ram ewaluacji, zmieniających się modeli finansowania oraz rosnących oczekiwań wobec roli nauki w społeczeństwie. Szanse związane są z możliwością współkształtowania wyłaniających się standardów, tj. eksperymentowania z nowymi formatami kształcenia, finansowania, współpracy, które mogą stać się punktami odniesienia dla innych.
W tym kontekście internacjonalizacja przestaje być opcją, a staje się strukturalną koniecznością kształcenia na poziomie doktorskim. Współczesne badania mają z natury charakter międzynarodowy, a szkoły doktorskie funkcjonują jako węzły w globalnych sieciach wiedzy. Szkoła Doktorska SGH podchodzi do tej rzeczywistości jako aktywny współtwórca, a nie bierny uczestnik. Łącząc badania, ludzi i instytucje, Szkoła Doktorska SGH funkcjonuje jako przestrzeń stymulująca wymianę międzynarodową oraz model kształcenia doktorantów adekwatnych do realiów kraju i regionu.
Jednym z wymiarów tego podejścia jest mobilność doktorantów i kadry, w tym promotorów, np. w ramach projektów NAWA STER, RID, Erasmus+ i innych. Inicjatywy, takie jak doroczna SGH PhD Summer School, Visiting SGH PhD Fellowship Program, w tym zrealizowany w 2025 r. CRASP–Elsevier Fellowship Program, pozwalają na zaangażowanie doktorantów z zagranicznych ośrodków akademickich. W powiązaniu z działaniami na rzecz przyjazdu wybitnych naukowców z zagranicy wpiera to budowę silnej międzynarodowej pozycji Szkoły Doktorskiej SGH. Co więcej, Szkoła Doktorska SGH coraz aktywniej włącza się w międzynarodowe konsorcja badawcze i inne mechanizmy współpracy, np. CIVICA, CESENEET, CEEMEA, Horyzont. Dla doktorantów oznacza to możliwość rozwoju w oparciu o standardy międzynarodowe oraz wczesne zakotwiczenie w międzynarodowym środowisku badawczym.
W końcu nowy model ewaluacji szkół doktorskich, w tym definicja jakości kształcenia doktorantów, akcentuje doskonałość naukową, umiędzynarodowienie, jakość opieki promotorskiej, skuteczność procesu kształcenia oraz stopień integracji doktorantów z szerszymi kontekstami akademickimi i społecznymi. Oznacza to odejście od wąsko rozumianych wskaźników ilościowych na rzecz bardziej systemowego ujęcia roli szkoły doktorskiej jako części ekosystemu.
Podsumowując, badania na poziomie doktorskim należy postrzegać w kontekście budowania konkurencyjności gospodarki. Doktoranci nie są wyłącznie przyszłymi pracownikami nauki – są nośnikami zaawansowanych kompetencji analitycznych i metodologicznych, które zasilają systemy innowacji, polityki publiczne oraz sektor prywatny. Ich praca przyczynia się, bezpośrednio i pośrednio, do zdolności instytucji publicznych i przedsiębiorstw do funkcjonowania w coraz bardziej złożonym kontekście gospodarczo-politycznym. Stąd umiędzynarodowienie Szkoły Doktorskiej SGH jest funkcją nie tylko jakości badań naukowych, lecz także zdolności gospodarki polskiej do uczestnictwa i czerpania korzyści z globalnych sieci wiedzy.
DR HAB. ANNA VISVIZI, prof. SGH, prodziekan Szkoły Doktorskiej SGH, odpowiedzialna za współpracę międzynarodową
DR HAB. PAWEŁ WYROZĘBSKI, prof. SGH, dziekan Szkoły Doktorskiej SGH
