System transportowy Polski po dwóch dekadach w UE – bilans, refleksje, dalsze wyzwania

Wydarzenie połączono z prezentacją wniosków z monografii System transportowy Polski. 20 lat w Unii Europejskiej, stanowiącej efekt badań naukowych zrealizowanych przez zespół Instytutu Infrastruktury, Transportu i Mobilności.

Seminarium składało się z trzech części. Na jego początku dr hab. Jana Pieriegud, prof. SGH, przedstawiła główne wnioski z badań naukowych współfinansowanych ze środków subwencji badawczej Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego na utrzymanie i rozwój potencjału badawczego Kolegium Zarządzania i Finansów SGH. W dalszej części odbyła się dyskusja z udziałem pozostałych członków zespołu badawczego i autorów monografii: prof. dr. hab. Wojciecha Paprockiego, dr. Adama Hoszmana, dr. hab. Michała Wolańskiego, prof. SGH, oraz mgr Pauliny Kozłowskiej. Z zespołem współpracowało również dwóch ekspertów zewnętrznych: dr hab. Maciej Matczak, prof. Uniwersytetu Morskiego w Gdyni, oraz Edyta Boratyńska-Karpiej z Centrum Unijnych Projektów Transportowych (CUPT). W ostatniej części spotkania, poświęconej omówieniu priorytetów na 2026 r., na pytania dr Pieriegud odpowiadali przedstawiciele administracji rządowej: dyrektor CUPT Joanna Lech, dyrektor Departamentu Programów Infrastrukturalnych w Ministerstwie Funduszy i Polityki Regionalnej Jarosław Orliński oraz zastępca dyrektora Departamentu Strategii Transportu w Ministerstwie Infrastruktury Jakub Siwiński.

BEZPRECEDENSOWE ZMIANY W SYSTEMIE TRANSPORTOWYM

Autorzy monografii przeanalizowali zmiany, jakie zaszły w polskim systemie transportowym w latach 2004–2023 z wykorzystaniem funduszy unijnych, w jego pięciu głównych podsystemach: drogowym, kolejowym, lotniczym, morskim oraz komunikacji miejskiej. Analiza objęła zarówno wykorzystanie funduszy unijnych, jak i czynniki wewnętrzne oraz zewnętrzne, które napędzały lub ograniczały popyt i podaż. Zbadano także zmiany pozycji Polski na tle innych krajów UE.

Dzięki wsparciu ze środków unijnych w sieci dróg krajowych powstało prawie 1,4 tys. km nowych odcinków autostrad oraz 3 tys. km dróg ekspresowych (rys. 1). Najważniejszym efektem zrealizowanych inwestycji drogowych było skrócenie czasu przejazdów transportem samochodowym – w latach 2004–2021 między 18 miastami wojewódzkimi wyniosło ono średnio 34%. Odnotowano również wyraźną poprawę bezpieczeństwa ruchu drogowego. Osiągniętemu stanowi nasycenia systemu transportowego samochodami osobowymi – 545 samochodów zarejestrowanych na 1 tys. mieszkańców, czyli wartość porównywalna lub nawet wyższa od średniej UE – nie towarzyszyło jednak odpowiednie tempo odmładzania floty. W 2023 r. jakość użytkowanych samochodów osobowych – mierzona rodzajem napędu, paliwa i wiekiem pojazdów – pozostawała niższa niż w większości krajów UE. Udział samochodów niskoemisyjnych (HEV, PHEV) wynosił 3,5%, a pojazdów zeroemisyjnych (BEV) – 0,3%, wobec średnio 5,3% i 1,8% w UE.

W segmencie przewozów ładunków polscy przewoźnicy drogowi realizujący transport międzynarodowy pod koniec drugiej dekady osiągnęli najwyższy poziom swojego potencjału, umacniając przewagę zdobytą na rynku unijnym w 2007 r. (rys. 2).

Inaczej kształtowała się sytuacja w transporcie kolejowym. Duży, pięciokrotny wzrost liczby licencjonowanych podmiotów nie przełożył się na proporcjonalny wzrost przewozów towarowych. Segmentem przewozów, który odnotował znaczący wzrost, były przewozy ładunków koleją w kontenerach.

W przewozach pasażerów udało się natomiast zahamować wieloletni trend spadkowy, pod koniec drugiej dekady liczba pasażerów przewiezionych koleją była o 40% wyższa niż w 2003 r. (rys. 3). Zwiększyła się także liczba podróży koleją na jednego mieszkańca (z siedmiu do dziesięciu) oraz poziom satysfakcji pasażerów: w 2023 r. 75% ankietowanych oceniło podróż koleją „dobrze” lub „bardzo dobrze”, podczas gdy w 2019 r. odsetek ten wynosił 43%.

Dzięki dynamicznemu rozwojowi sektora lotniczego w latach 2003–2023 Polska awansowała z 17. na 8. miejsce wśród krajów członkowskich pod względem ruchu pasażerów obsłużonych w portach lotniczych. Największy port – Warszawa Okęcie – awansował z 39. na 22. miejsce w 2023 r., obsługując 18,5 mln pasażerów. Dynamiczny rozwój sektora lotniczego (rys. 4) był wynikiem deregulacji rynku po wejściu Polski do UE, emigracji zarobkowej oraz szybkiego rozwoju przewoźników niskokosztowych, których udział w obsłudze ruchu pasażerskiego w komunikacji międzynarodowej w 2023 r. przekraczał 60%. Wzrost ruchu wymusił rozwój infrastruktury lotniczej, szczególnie w pierwszej dekadzie po akcesji. Po 2013 r. tempo inwestycji spadło, a w 2023 r. rezerwa przepustowości wielu portów okazała się niewystarczająca. Rynek przewozów cargo również odnotował wzrost, choć jego dynamika była niższa i bardziej niestabilna niż w przypadku przewozów pasażerskich.

Znaczące nakłady inwestycyjne przy wsparciu środków unijnych (oszacowane na ok. 29 mld zł) poniesiono także w sektorze morskim. Środki unijne przeznaczono na budowę nowych terminali przeładunkowych, modernizację infrastruktury hydrotechnicznej i poprawę parametrów nawigacyjnych w portach. Zainwestowano w sprzęt i urządzenia przeładunkowe, zwiększając potencjał operacyjny portów. Poprawiła się również infrastruktura dostępowa – drogowa i kolejowa – oraz połączenia z zapleczem lądowym. W polskich portach pojawiły się nowe, strategiczne ładunki, w tym LNG. Bezdyskusyjnym liderem pozostaje Port Gdańsk, który awansował z 45. miejsca w 2003 r. na 4. miejsce w 2023 r. wśród największych portów unijnych pod względem przeładunków ogółem (rys. 5) oraz na 13. miejsce w przeładunkach kontenerów.

Podsumowując dwie dekady funkcjonowania polskiego transportu w UE, należy podkreślić, że Polska zbliżyła się do średnich unijnych wskaźników, a w niektórych obszarach uzyskała pozycję lidera. Inwestycje współfinansowane ze środków UE trwale poprawiły dostępność transportową regionów i integrację z transeuropejską siecią transportową. Wyzwaniami rozwoju sektora na trzecią dekadę pozostają: dekarbonizacja, cyfryzacja, integracja gałęzi transportu oraz wzmocnienie odporności systemu transportowego wobec zmian geopolitycznych.

Rys. 1. Długość autostrad i dróg ekspresowych w Polsce (w km)

Źródło: dane GUS 

Rys. 2. Wolumen przewozów międzynarodowych w transporcie samochodowym (wg kraju rejestracji pojazdu, w mld km)

Źródło: dane Eurostatu
 

Rys. 3. Wielkość pracy przewozowej w przewozach pasażerskich w Polsce (w mld paskm)

Źródło: dane UTK
 

Rys. 4. Liczba pasażerów obsłużonych w polskich portach lotniczych (w mln) 

Źródło: dane GUS i ULC
 

Rys. 5. Przeładunki w Gdańsku na tle TOP 10 największych portów morskich UE w 2023 r. (w mln ton) 

Źródło: dane Eurostatu
 

NAUKA DLA PRAKTYKI GOSPODARCZEJ

Zorganizowane seminarium, podczas którego zaprezentowano wyniki badań zawarte w monografii, zainaugurowało nowy cykl spotkań, które w 2026 r. będą odbywać się raz na kwartał w naszej uczelni. Jest to efekt wieloletniej współpracy Instytutu Infrastruktury, Transportu i Mobilności z CUPT. Wcześniej pracownicy instytutu – jako przedstawiciele nauki – wielokrotnie byli zapraszani do czynnego udziału w wydarzeniach TOB, działającego w ramach CUPT od blisko dziesięciu lat. Tym razem było odwrotnie – pierwsze spotkanie TOB@SGH zgromadziło ponad 80 uczestników: przedstawicieli środowiska akademickiego, administracji publicznej oraz biznesu.

Uczestnicy pierwszego seminarium zgodnie podkreślali, jak ważna jest kontynuacja publicznej debaty o przyszłości transportu – zarówno w Polsce, jak i w Europie – oraz zwracali uwagę na wysoką wartość merytoryczną i praktyczną spotkań, które łączą wyniki badań naukowych z perspektywą regulacyjną i biznesową.  

DR HAB. JANA PIERIEGUD, prof. SGH, Katedra Badań nad Infrastrukturą i Mobilnością, Instytut Infrastruktury, Transportu i Mobilności, Kolegium Zarządzania i Finansów SGH